03қолөнер

Бүгінгі қоғамымыздың ұлттық тұрғыда кемелденуі жас ұрпақты өз халқының рухани қазынасы мен тәрбиенің озық, өнегелі дәстүрлері мен тереңір-ек таныстырып, соның негізінде жеке тұлғаның рухани мүмкіндіктерін дамытуға байланысты тәрбие мен білім беруде бүгінгі мұғалімнің кәсіби даярлығын қамтамасыз етуді міндеттейді.
Өйткені, егемен еліміздің болашағы,оның материалдық және рухани болмысының дамуы арқылы қалыптасқан жас ұрпақтың білім деңгейіне байланысты болып келеді. Сондықтан да білім беру жүйесін жаңарту мен жетілдіру мәселесі барша ұстаздар алдында зор міндеттер жүктеп отыр. Ондай міндеттердің бірі жалпы білім беретін орта мектептердің оқушыларына берілетін ұлттық тәрбие аумағында оқушылардың ұлттық дүниетанымын қалыптастыруды көздейді. Ал, бұл айтылған мәселелердің өзі, тікелей еңбек тәрбиесі мен тығыз байланысты екенін ерекше атап көрсетеді.
Демек, еңбек әрекеті баланың қоршаған дүниені, нақты заттарды танып білуге – оны тұрмыста, тіршілікте пайдалана білуге үйретеді, санасын байытады. Балаларға еңбек әрекеті үлкен әсер етеді. Өйткені, еңбек – белгілі мақсатты істі орындауға адамның ақыл-ойын дамытудың маңызды факторларының бірі болып табылады.
Қазақ халқында ағаштан үй жасауды, жүннен жіп иіруді, иірілген жіптен маталар тоқуды, жүннен текемет пен киіздер басуды, терілерден былғары илеуді, ағаш материалдарынан ыдыс-аяқтар жасай білуді, кілем, алаша, басқұрлар тоқуды ши тоқуды және т.б. көптеген бұйымдарды өз қолдарымен жасай біліп, өз балаларын аталған іс-әрекеттерге кішкентайынан араластырып отырған.
Бұндай іс-әрекеттерге жастайынан қатысып отыруда ұл-балалары да, қыз-балалары да ерте бастан ұлттық бұйымдарымыздың қажеттілігін түсініп, олардың ұлттық тәрбие негіздері бірнеше ғасырлар өтсе де, қазақ қолөнерінің бойындағы өзіндік құндылықтарын ешқашан түсірген емес. Сол себептен де халқымыздың ұлттық қол өнерінің мағынасы өте үлкен. Әрі дүние жүзінде сирек кездесетін белгілі қолөнер деуге болады.
Бүгінгі таңда, қазақ халқының өнерін, іскерлігін, қолөнер шеберлерін қолынан шыққан алуан түрлі заттар мен бұйымдардың құндылық жақтарын жастар санасына сіңіру, көзделген.
Бұрынғысы мен бүгінгісін салыстыра отырып, ұлттық өнерді сүюге, құрметтеуге, бүгінгі болашақ жастарды ертеңгі еңбеккер, жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеу, оқушылардың жүрегіне жол тауып, олардың бойында еліне, жеріне деген және ұлттық өнерге деген сүйіспеншілігін қалыптастыра білуіміз керек.
Сондай қолөнер түрлерінің біріне кілем, алаша, сырмақ сыру, текемет басу, тұскиіз жасау ертеден келе жатқан үлгілері бола алады деп түсіндіреді.
Біздің оңтүстік өңірде түкті және тақыр кілемдерді қолдан тоқу қатты дамыған. Олардың негізгі өрнектері «күмбез», ал жиектерінде текшелі өрнектері «қорған» деп аталып, оны бойлай күлгін түсті «су» өрнегі жүргізіледі. Сан алуан түрлі қолөнер бұйымдары әсемдігі, өрнегі, тұрмысқа сән беруімен адамдарға рухани ләззат әкелген. Шеберлердің қолынан шыққан қолөнер туындыларын халықтың өмірімен, тұрмысынан бөліп алып қарау мүмкін емес. Өйткені, бұл заттар тұрмысымызға ерекше сән береді. Сондықтан қолөнер атадан балаға мұра болып келе жатқан дәстүр.
Халқымыз ертеден «Қыз анадан үйренбей өнеге алмас, Ұл атадан үйренбей сапар шекпес» деп Қорқыт ата даналық сөзін өсиет етсе, немесе «Ата көрген оқ жонар, Ана көрген тон пішер» деп халық та бекер айтпаған болар. Анадан мұра болып қалған қазақ қолөнерінің бір саласы кілем, алаша тоқу өнері. Яғни кілем,алаша тоқу өнері арқылы әрбір ана өзінің ұрпағын ерте бастан ісмерлікке баулып, өнердің қыры мен сырын таныстырып, баулып, баптап отырған. Жалпы кілем-алаша тоқу өнері, аса шеберлікті қажет ететін өнер болып саналады. Қазақ халқының баға жетпес қолөнерінің біріне құрақ құрау өнері жатады. Құрақ құрау өнерінде мектеп оқушылары асқан шеберлікпен мата үйлесімін тауып, өрнектеп құрауды қажет етеді. Дегенмен, құрау өнері кез-келген адамның қолынан келе бермейтін іс. Құрақ құрау екі мақсатты көздейді. Біріншіден, мата қиындыларын кәдеге жарату. Екіншіден, үлкен сәнділікпен мата қиындыларынан әр түрлі пішінді жасай отырып, қиюластырып, жастық, көрпе, көрпешелер тігіп. Жалпы құрақтың бірнеше түрлері болады: ботакөз, шатыр, тырна, оюлы құрақ, жұлдыз, иттабан, шаршы, сегізгүл, раушангүл, қайшы, қарсы құлақ т.б.
Қазіргі таңда қай бұйымды болса да жасауға, үйретуге мүмкіншіліктер көп, солардың ішінде қай мамандықтың саласына бағыттап үйретуге де мүмкіншіліктер бар. Демек, қазіргі таңда білім алып жатқан келешек қоғамның иелерін ұлттық негізде еңбекке тәрбиелеуде халқымыздың ұлттық қолөнеріне жастарымызды тәрбиелеудің маңызы зор дер едім.

Әсел АБДУЛЛАЕВА,
№11 колледжінің өндірістік
оқыту шебері.

Білім ордасы – білім мен ғылымды тоғыстырып, білімгерді кәсіби тәлім мен білімнің биігіне, ғылымның өріне баптап шығарып, қоғамға қызмет етуге даярлайтын қасиетті шаңырақ. Әрбір білім мекемесінің тағылымы терең тарихы, игі дәстүрлері, шеберлікпен шыңдалған ұлағатты ұстаздары мен талантты шәкірттері болады. Ол сонысымен ерекшеленіп абыройын асырып, қоғамның мақтанышына айналады. Елдің атын шығарып, келешегін айқындауда Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінің алған бағытының орны ерекше, олай деп ауыз толтыра айтуға мысалдар жетерлік.

«Педагог мәртебесі туралы» заңның қабылдануы ұстаздар аңсаған құжатқа қол жеткізгеннен соң, Ұстаздар ұстаханасының маман даярлаудағы жауапкершілігі арта түсті деуге әбден болады. Себебі, еркін елдің бүгінгі жастарын кәсібіне деген патриоттық рухта тәрбиелеу, біздердің міндетіміз. Сондықтан жастарды шыңдауда университет өмірінің де рөлі ерекше екендігін нақты айта аламыз. Егер өткен күндер – осы шаққа баспалдақ, осы шақ – келер шаққа табалдырық десек, жастарға кәсіби тәрбие берудің негізгі бағыты – жас буынды кешегі тарихымыздың құндылықтары мен бүгінгі игіліктеріміздің шын мұрагерлері ретінде баулудың озық үлгілері біздің Қарашаңырақта бар екендігіне күмән жоқ.

Тарих қойнауына үңіліп, оқу ордамыздың өмірі мен тіршілігін, оқу мен тәрбие, білім мен ғылым, өнер мен спорт, беделі мен бірлігін паш етіп, келер ұрпаққа киелі Қара шаңырақ ұғымының баға жетпес құндылығын сабақтастықпен келер ұрпаққа қалдыру мақсатында университет ректоры Г.Д.Сүгірбаеваның бастамасымен естелікке толы ғылыми-әдістемелік, мәдени-тағылымдық іс-шаралар ұтымды ұйымдастырылуда. Сол бағытта университеттің тыныс-тіршілігімен бірге қайнап келген «Қазығұрт» фольклорлық-этнографиялық ансамблінің кешесі мен бүгіні тек шәкірттердің ғана емес, университет өмірінің бір сағасы.

55        ансамбль

«Қазығұрттың басында кеме қалған, ол әулие болмаса неге қалған» деген аңыздың негізінде адамзаттың бесігі аталып кеткен киелі Қазығұрттың атын 1996-жылы университетімізде құрылған фольклорлық-этнографиялық ансамбліне беру де тегін болмаса керек. Университет білімгерлері мен қызметкерлерінен құралған «Қазығұрт» университет ұжымын ғана емес, қазақ елін әнмен тербетіп келгелі 25 жыл толыпты. Тәжібаева Ұлбосын Қарынбекқызы ұйымдастырған фольклорлық-этнографиялық «Қазығұрт» ансамблі күні бүгінге дейін көпшілікке қызмет етіп келеді.

«Қазығұрт» бастау алған 85 жылдық тарихы бар Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінде сақталған сабақтастық үрдіс бойынша түрлі құрамда өнер ансамбльдері тоқтаусыз жұмыс жасап келеді. Сонау 1984-жылы М.О.Әуезов атындағы Шымкент педагогикалық институты аталып тұрған шақта ұйымдастырылған «Әлия» акапеллалық (сүйемелдеусіз орындалатын) қыздар ансамблі тек қана Қазақстанда ғана емес, алыс, жақын шетелдерде өнер көрсетті. Бұл жетістіктердің басы қасында оқу орнымыздың өркендеу дәуірінде басшылық жасаған оқу-ағарту ісінің үздігі, Шымкент қаласының құрметті азаматы Мырзахан Сәрсембаевтың болғанын, қатал да турашыл талаптың иесін университет тарихында сағынып еске аламыз.

Ұлбосын Тәжібаева ұйымдастырған қазақ музыка өнеріне үлкен жаңалық, жаңа леп болып келген, қазақ қыздарынан құралған «Әлия» қазақ әндерін керемет шеберлікпен үндестіре білген, талайдың таңдайын қақтырған. Репертуарында халық әндерін, классикалық әндерді, Шәмші Қалдаяқовтың, Бақытжан Байқадамовтың, Абайдың, түрлі туыстас халықтардың және композитор Аманбек Ақаевтың «Албырт сезім», «Алтынай», «Қыз есімі» сияқты бірнеше әндер болды. Осы орайда, «Қазығұрт» әнінің авторы, осы ансамбльге әр кез рухани демеушілік ететін, ақын, жазушы, композитор, Шәмшінің шәкірті Аманбек Ақаев екенін мақтанышпен айта аламыз.

Ансамбль қалалық, облыстық және Кеңестер Одағы көлемінде ұйымдастырылған ән байқауларының жеңімпазы атанды.Ерекше мақтанышпен айтуға болатын жайт, Кеңестер Одағы бойынша ұйымдастырылған «Студенттік көктем-1987» байқауының бас жүлдегері болып, Москва телеарнасынан «Товарищ песня» бағдарламасында жыл бойы әр сенбі сайын, көрсетіліп, Одақ көлемінде атағы кеңге таралып, «Лауреат» атағына ие болды. Ансамбльдің орындауындағы көп дауысты 10 шығарма Қазақстан Республикасының теледидарының «Алтын қорында» сақтаулы.

Ансамбль мүшесі болған «Қазығұрттың» тумасы, түлегіміз Жорабаева Алтынай Құлажанқызы үлкен сахнаға алғаш рет 1997-жылы шығып, «Арай» байқауында жүлдеге ие болып, республикалық «Жас қанат-97» байқауында дипломант атанды. Х-шы Халықаралық «Азия Дауысы» фестивалінің лауреаты (2001), Витебск қаласында өткен Халықаралық «Славянский базар» фестивалінің дипломанты (2003), Болгарияда өткен VIII Халықаралық «Discover» байқауының лауреаты (2004), 2004 жылы Латвияда Юрмала қаласында өткен Халықаралық Ән фестивалінде, «Қазығұрт» әнімен «Гран-При» жүлдесін эстрадалық үлгіде орындап жеңіп шықты. Египетте өткен «Александрия» ән байқауының лауреаты (2005), АҚШ, Голливудта өткен орындаушылық шеберліктің әлем чемпионатының екі алтын, екі күміс медалінің иегері (2005), «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты (2004), ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (2006), Қазығұрт ауданының құрметті азаматы (2008), Төле би ауданының құрметті азаматы (2013), «Құрмет» орденінің иегері (2016) атанған өнер жұлдызы.

Ансамбльдің жетістікке жету жолында Жандарбай Ерлан Жұмаділдәұлының орны ерекше. Унивеситеттің бірінші курсынан бастап ансамбльдің құрамына әнші және келешек қобызшы құрамына қабылданған студент ансамбль құрамында жүріп республикалық, халықаралық деңгейдегі көптеген мәдени іс-шараларда өнер көрсетті. 2008-2009 жыл арасында Марио дэль Монако, Рената Тебальди атындағы халықаралық опера әншілері академиясында атақты ұстаз Маро Мелани, Алла Симони, Донг Иль Джанг сияқты әлем шеберлерінің сыныптарынан мастер-класс алды. 2011 жылы Польша мемлекетінде өткен Музыкальный сад Рюбецаля опера әншілер байқауында жүлделі ІІ орын және «Үздік орындаушы» номинациясын жеңіп алды. Аталмыш фестивальде Австрияның (Зальзбург) Моцартеум консерваториясының профессоры Ингрид Кремлинг және Елизабете Вилькенің шеберлік сыныбына қатысып арнайы дипломмен марапатталды.

Қансейітов Самат Асанұлы Қазақ радиосының алтын қорындағы қолжазба ноталардан құрастырылған «Қазақстан композиторларының танымал 100 ән-романстарының клавирі» атты жинақтың ноталары мен ән мәтіндерін компьютермен теріп, редакциялап баспаға дайындаған шебер орындаушы. Қазіргі таңда Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы Ақпараттық саясат бөлімінің жетекшісі, баспасөз-хатшысы қызметін атқаруда.

Халқымыздың «өткен күнде белгі бар» деген мақалы тектен-тек айтылмағаны анық. Ширек ғасырды артқа тастаған «Қазығұрт» этнографиялық ансамблі мектепті жаңа ғана бітіріп, студенттік өмірге, ұстаздық ұлы жолға қадам басқан қаншама дарынды жастардың дарынын жарқырата көрсетіп, қиялына қанат бітіреді. Әрқайсысы жеке-жеке тұлға болып қалыптасқан өнерлі студенттер өнерде де, өмірде де өз жолдарын тауып, биік-биік белестерді бағындырды. Осынау қол жетпес қиялдағыдай болып көрінетін асқақ армандарға жету жолында қасиетті де қазыналы қара шаңырақ – Оңтүстік қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінің орны ерекше. Ұстаздар ұстаханасындағы қатардағы қарапайым оқытушылардан бастап, жоғарғы санаттағы профессор-оқытушылар құрамының, оқу орда басшылығының бұл бағыттағы еңбектері ерен, үлес-салмағы да айрықша екендігін мақтанышпен айта аламыз.

Гүлдариға ТАУТАЕВА,

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінің

тарих және педагогика факультетінің деканы.

ЖЫЛҚЫНЫҢ ПІРІ – ҚАМБАР АТА

Жұма, 01 Шілде 2022 00:00

Әрбір елдің қоғамдық өмірі үшін тарихқа деген дұрыс ұстаным өте қажет. Өйткені, өз тарихын терең ұғынып, ұлттық құндылықтарын шын бағалай білетін халықтың ғана болашағы мәңгі болмақ. Сонда ғана қоғам мүшелері өздерінің түп тамырларын білуге, ұлттық тарихына терең үңілуге, тіпті күрмеулі түйіні болса, оны шешуге де әрекет етуге мүмкіндік табатыны белгілі. Қазіргі жаһандану дәуірінде кез-келген ұлтты сақтап қалатын дүниелер – сол ұлттың төл тарихы, мәдениеті мен тілі екені анық. Бұл жөнінде Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Ұлы даланың жеті қыры» атты бағдарламалық мақаласында «Кеңістік – барлық нәрсенің, ал уақыт – бүкіл оқиғаның өлшемі. Уақыт пен кеңістіктің көкжиегі тоғысқан кезде ұлт тарихы басталады» деген болатын. Сондай-ақ, ұлы даланың әрбір қыры оның әуелден бүгінге дейінгі халқының терең тарихы мен бай мәдениетінің куәсі екендігі және оны жаңғырту әлемдік өркениет үшін ерекше маңызды екендігін атап көрсетті.

13           Қамбар ата
Елбасы бағдарламалық мақаласында әрбір азаматты туған жерінің тарихын білуге, ұлттық құндылықтарын қастерлеуге міндеттеп отыр. Ұлттың сан ғасырлар бойы жинақтаған мол тәжірибесі және өмірді, табиғатты тануының нәтижесінде қалыптасқан әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі өзгелерден ерекшелейтін негізгі құндылықтары. Ұлттық құндылықтарымыз шын бағасын алғанда ғана, жоғымыз түгенделіп, өшкеніміз жана бермек.
Қазақ елінің қоғамы үшін Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы өте маңызды. Біріншіден, ол қоғамымыздағы ерекше мән берілуге тиісті тарихи сананы жаңғыртып отыр. Екіншіден, қазақ даласының талас тудыра қоймайтын жеті айрықша қыр-сырының: алғашқысы – «атқа міну мәдениеті», екіншісі – «ұлы даладағы ежелгі металлургия», үшіншісі – «аң стилі», төртіншісі – «алтын адам», бесіншісі – «түркі әлемінің бесігі», алтыншысы – «ұлы жібек жолы», соңғысы – «Қазақстан – алма мен қызғалдақтың отаны» деген өзекті тақырыптарды қозғап, мәнін ашқан.
Бағдарламалық мақалада: «Атқа міну мәдениеті мен жылқы шаруашылығы жер жүзіне Ұлы даладан тарағаны тарихтан белгілі. Еліміздің солтүстік өңіріндегі энеолит дәуіріне тиесілі «Ботай» қонысында жүргізілген қазба жұмыстары жылқының тұңғыш рет қазіргі Қазақстан аумағында қолға үйретілгенін дәлелдеді. Жылқыны қолға үйрету арқылы біздің бабаларымыз өз дәуірінде адам айтқысыз үстемдікке ие болды... Жылқының қолға үйретілуі атқа міну мәдениетінің негізін қалады», – делінген.
Қазақ халқының ұлттық құндылықтарының бірі – өлең-жырлары болып саналады. Ежелден келе жатқан «Қазығұрт жырында» жылқы ғана емес, төрт түлік малдың біздің жерімізден өсіп-өніп тарағаны айтылады. Жырда жылқының пірі – Қамбар (Жылқышы) ата әулие деп аталады. Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлтымызды танытатын қазыналарды, тарихи әрі рухани байлықты сақтап, әрі қарай дамыту міндеті тұр.
Біз «Қазығұрт тынысы» газетінің оқырмандары назарына Қамбар (Жылқышы) ата туралы дерек мағлұматтарды ұсынып отырмыз.

Қамбар Ата – Пайғамбарымыздың атқосшысы болған

Қамбар Ата – Мұхамбет пайғамбардың атқосшысы болған екен. Пайғамбардың тұлпарын баптапты. Ұрыс кезінде жанынан табылып, көмекшісі болыпты. Үнемі таңертең пайғамбарға бір кесе қымыз әкеліп, батасын алады екен. Батаның шарапаты тиіп, бойына кие дарыпты. Ол кезде Мекке мен Мәдинадағы сахабалар жылқы ұстауға ебі жоқ екен. Жылқы ауырып қалса, аяғына жем түссе, барлығы Қамбардан көмек сұрапты. Қамбар Ата жылқыны бір көріп, басынан сипағанда, сал біткен жануарлар шауып кете беріпті.

Қамбар Атаның жылқының пірі болған баяны

Бір ұрыста пайғамбардың атына оқ тиіп, жараланады. Екі тізесі бүгіліп, құлап бара жатқанда жанына Қамбар жетіп келіп:
– Тәйт әрі. Пайғамбарды жерге құлатпа, – деп сауырынан алақанымен салып жібереді.
Тұлпар сонда аяғын тез тіктеп, алға ұмтылады. «Пайғамбардың тұлпарын жараладық» деп масайрап тұрған жаудың сағы сынады. Бәрі қашып, жеңіліс табады.
Ұрыс біткен соң, пайғамбар Қамбарды шақырып алып:
– Дін мұсылманды бір апаттан аман сақтадың. Мен саған бата берейін, жылқының пірі бол! – деп қолын жаяды. Пайғамбар дұғасы кәміл қабыл болып, Қамбар жылқының піріне айналыпты.

Қамбардың қазақ даласына оралған баяны

Алланың елшісі дүниеден өтерде Қамбарды шақырып алып, өзінің тұлпарын тарту еткен деседі. Қамбардың тегі – түркі екен. Сақалы қызыл болыпты. Ел оны «Қызыл сақал Қамбар Ата» деп атапты. Араб түбегінде Ислам берік орныққан соң, ол сайын сахараға қайтқан деседі.

Жылқышы Атаның бір кереметі

Араб түбегінен Ұлы Дала еліне оралған Қамбар Ата әуелі қасиетті Қазығұрт тауына келіп орын тепкен. Осы арада жылқы малын бағып, үйір-үйір етіп, тұқымын көп қылып өсірген екен.
Түркістан облысының қазіргі Қазығұрт ауданына қарасты Алтынтөбе ауыл округіндегі Қаржан елді мекенінің оңтүстік тарабында «Жылқышы Ата» деген орын бар. Көрші ауылдың қызы Қарашаш Құлыбековаға түсінде аян беріп, ол кісі 1997-жылы шәкірттерімен осы араға келіп, әулиенің өзіне және оның екі баласына құлпытас орнатып, сағана салдырған.
Қарашаш Егембердіқызының шәкірттері сағана құрылысын жүргізген кезде ауылдағы бір үйден қымыз алдырып ішеді. Қымыздың егесі ақшасын сұрағанда, әлгі кісілер: «Ұстазымыз жоқ. Сол келген соң ақшасын аласыз», – дейді. Көп ұзамай-ақ биенің емшегі ісініп, ауырып қалады. Бұл әңгіме ел арасына лезде тарап кетеді. Сонда Қарашаштың шәкірттері биенің егесіне: «Малыңызды әкеліп, әулиеге айналдырып алыңыз», – дейді. Биені әкеліп, Жылқышы Атаға үш мәрте айналдырғанда, оның әлгі ісігі қайтады. Содан кейін ол кісі әулиенің кереметін сезіп, сағана салған азаматтарға қымызын тегін берген екен.

Жылқышы Атаның үш перзенті болған

Жылқышы Атаның Ақберген, Бақберген деген екі ұлы және Шынар атты қызы болыпты. Ілгеріде ол сонау жоғарыда Сарытепсеңде отырыпты. Сонда жылқы бағып жүргенде, нөсерлете жауған жаңбырдан алапат топан су болып, бар малымен бірге селге ағып кетіпті. Содан келіп, әулиенің сүйегі осы арада қалыпты.
Сарытепсеңнің оң жағындағы Ырғайлыдан бастау алатын Шынар өзені Жылқышы Атаның жайын жанамалап өтеді. Әулиеден сәл ғана жоғарыда оған Шынар бұлағының суы қосылады.

Жылқышы Ата Шымкентте жерленген
(І нұсқа)

Қамбар (Жылқышы) Ата әулиенің сүйегі Оңтүстік өңіріндегі көне кенттердің бірі – осы күнгі Шымкент қаласының нақ орта тұсында жатыр. Бұрынырақта әулиенің басында күмбез ескерткіші болған көрінеді. Алайда өкінішке қарай, Жылқышы Атаның кесенесі кешегі кеңес заманында талқандалып, оның жерленген орны сақталынбай, сол күйінде өшіп кеткен де, кейінгі ұрпақ одан хабарсыз қалып қойған. Тарихшы Жанәлі Ырсымбетұлы 1980 жылдары жазған «Көненің көзі жоғалмасын» дейтін мақаласында Шымкенттегі ескілікті ескерткіштерге біршама тоқталып өткен. Онда былай делінген: «Көне мәдениет – бұрынғы ата-бабаларымыздың жүріп өткен тарихи жолы. Біздің қазіргі мәдениетіміз осы мұралардың негізінде дамуда...
Шымкент көне ескерткіштерінің соңғысы Дәруіш Ата сағанасы осыдан небәрі 4-5 жыл бұрын бұзылғаны рас...
Мұнан кейін көненің көзі – Жылқышы Ата бейіті. Ол базар көше мен Ташкент тас жолының түйіскен жерінен сәл жоғары автостанция мен аурухана аралығында болған. Тамтығы 1931-жылы бұзылған. Төрт бұрышты, шағын, кішкене күмбезі бар күйдірген кірпіштен тұрғызылған ғимарат екен. Шежіресінде жергілікті жерден ең алғаш оқып шыққан зиялылардың бірі болған деседі. Шынында бұл аймақты (Сайрам өлкесін) мұсылмандар 840-жылы шауып алған ғой, сонда ол әрі кеткенде X ғасырдың ескерткіші болып шығады. Бұл Орта Азияда саманидтер династиясының құлап, елді қараханидтер династиясы билей бастаған кезі болатын.

Қамбар Ата қабірі Қаржан тауында
(ІІ нұсқа)

Түркістан (Оңтүстік Қазақстан) облысы және оған қарасты Қазығұрт ауданындағы ең қасиетті орындарының бірі һәм бірегейі – Қамбар Ата әулие болып саналады. Төрт түлік малдың төресі деп танылған жылқының қолдаушы пірі, киелі иесі – Қамбардың мәңгі тыныштық тапқан қабірстаны, зиярат жайы Қаржан тауында орын тепкен.
Қазығұрт ауданындағы Алтынтөбе ауылы округінде Қаржан елді мекені бар. Осы аталған ауылы округі мен елді мекеннен Тәңіртауға (Оңтүстік Алатауға) қарағанда, оның ең ірі сілемдерінің бірі – Қаржан тауы көзге шалынады. Тау қыраттарының биіктігі теңіз деңгейімен есептегенде 2800 метрді құрайды. Қаржан тауының әр түрлі аңызға арқау болған өте биік Қосмола шоқысы Алтынтөбе ауылы округі жерінде орын тепкен. Қазығұрт ауданындағы Тұрбат ауылы округінің жерінде де Қаржан тауы секілді өте биіктігімен ерекшеленген Бәйдібек шоқысы кездеседі.
Қаржан тауындағы Қосмола шоқысының нақ етегінде, өте биік төбенің басында Қамбар Ата әулие, одан алты шақырымдай төменде, Қаржан елді мекенінің жоғарғы басында Жылқышы Ата әулие бар.
Биік төбенің орта белінен жоғарыда Қамбар Ата бұлағы кездеседі. Кез келген ауру жылқыны Қамбар Ата бұлағына апарып, үш рет айналдырса ауруынан жазылып кетеді деседі. Төбе басынан шығатын қасиетті бұлақ қысы-жазы біркелкі, бүлкілдеп ағып жатады.
Бір әңгіме нұсқасында Жылқышы Атаны Қамбар Атаның атқосшысы екен дейді.

Көненің көзі – Жылқышы Ата мешіті

1819 жылдары қазіргі Қазығұрт ауданындағы Жылқышы Ата әулиеге арналып мешіт тұрғызылған (Иса Тасқұлов пен Тәшкенбай қарияның мәліметтеріне қарағанда, бұл көне мешітті Төле би салдырған). Ескі мешіт әлі күнге дейін сол күйінде бұзылмай тұр. Оның қасынан ауыл тұрғыны Жапбар Жұмабекұлы 2007-жылы өз қаражатымен жаңа мешіт салдырды. Бұл да «Жылқышы Ата мешіті» деп аталды.

Құралбек ЕРГӨБЕКОВ.

 209      кітапхана 3

"1 маусым – балаларды қорғау күні". Алғашқы халықаралық балаларды қорғау күні 1950-жылы өткізілді. БҰҰ аталған бастаманы дер кезінде қолдап, балалардың өмірін, құқығын, денсаулығын қорғауды өз қызметінің басты бағыттарының біріне айналдырды. Балаларды қорғау күні олардың өмірін соғыстан қорғау, денсаулығын сақтау, болашақ ұрпаққа демократиялық негізде білім мен тәрбие беру жөніндегі барша әлемдегі озық пікірлердің тоғысқан арнасы десек, артық айтқандық емес. Дәл осы күні болашақта адамгершілікке, әділдікке, баянды өмірге толы қоғам құру үшін оның негізі – балаларға барлық жағдай жасау керектігі тағы да паш етіледі. Осылайша, «Балаларды қорғау күні» мереке ғана емес, сонымен қатар, болашаққа бағдар жасайтын маңызды шараның бірі.
Адамзаттың алдында тұрған зор міндет – болашақ ұрпақтың бақытты өмірін қалыптастыру. Қазығұрт аудандық орталық және балалар кітапханасының ұйымдастыруымен жаздың алғашқы күнінде «Отбасы аллеясында» мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен биылғы 2022-жыл «Балалар жылына» орай «Бақытты балалар бейбіт елдің тірегі» атты тақырыпта мерекелік кеші өтті. Кештің мақсаты балалардың «Балаларды қорғау күні» туралы түсініктерін бекіту. Балаларды өзін құрметтеуге, әлеуметтік мәнділік сезімін, жеке тұлға ретінде көрсете білуге тәрбиелеу. Балалардың жеке қасиеттерін дамыту, тақпақ, өлең, әндерді нақышына келтіре айтуды үйрету. Бір-бірін сыйлауға, адамгершілік қасиеттерін жоғалтпай ұстауға, белсенділіктерін арттыру.
Балалар күніне арналған мерекелік іс-шараны ОКЖ директоры Г.Даулетбаева ашып берді. «Бала арманына қанат бітіріп, өмірдің ең бақытты кезеңін естерінде қалдыру – біздің парызымыз. Балаларды қорғау дегеніміз - әрбір сәбидің тыныштығын қорғау, тәтті ұйқысын бұзбау, алаңсыз күлкісін тоқтатпау», – деп ізгі тілегін білдірді.
Мерекелік кешті кітапханашылар М.Айтубаева мен Э.Қыстаубаева жүргізді. Сонымен бірге Т.Рысқұлов мектеп-лицейінің «Наз» би тобының бишілері «Өрнек» биін биледі. Бүлдіршіндер мерекелік тақпақтар орындап, әндер шырқады. Қ.Сатпаев мектеп-лицейінің 4 «и» сынып оқушылары «Соңғы қоңырау» әнін орындаса, «Болашақ» балабақша бүлдіршіні Тойлыбай Бақсұлтан «Жеті қазына» әнін орындады. Мерекелік кешке сайқымазақтар, ертегілер елінен кейіпкерлер қонаққа келіп, ойындар өткізді. Кітапханашылардың «Түлкінің туған күні» ертегісінен сахналық қойылым қойды. Ертегілер елінің саяхаты жұмбақтар, ән, биге ұласты. Балалар «Бақытты балалық шақ» атты тақырыпта асьфалт бетіне сурет салып, байқау өтіп, алғыс хаттар мен сый – сияпаттар жасалды.
Адамзаттың алдында тұрған зор міндет – болашақ ұрпақтың бақытты өмірін қалыптастыру. «Ихсан» қайырымдылық қоғамдық қорының мүшесі Е.Тәжібаев мерекелік іс-шараға қатысып, жылы лебізін білдіріп, бүлдіршіндерге қоғамдық қордың атынан балмұздақтар таратты.

Д.САҒЫНТАЕВА,
аудандық балалар кітапханасының әдіскері.

 210     мәдениет 1

Облыстық мәдениет басқармасының ұйымдастыруы­мен «2022-жыл – Балалар жылы» аясында өткен балаларға арналған «Балдаурен – 2022» облыстық байқауына Қазығұрт ауданынан қатысқан Есімхан Жәңгірхан жүлделі ІІІ орынды иемденіп, мерейі үстем болды.

 210     мәдениет 23
Сондай-ақ, облыстық мәдениет және халық шығармашылығы орталығының ұйымдастыруымен облыстық «Бал таңдай» балалар өнер фестивалі аясында өткізілген «Кел, билейік!» атты бишілер байқауында үздік өнер көрсеткені үшін Қазығұрт ауданынан қатысқан «Балауса» би ансамблінің мың бұралған бишілері бас жүлдені, ал «Наз» би ансамблі ІІІ орынды иемденді.

 210     мәдениет 1
Ауданның намысын қорғаған жеңімпаздарға шығармашылық табыс тілейміз, өнерлері өрге жүзіп, биік белестерді бағындыра берсін демекшіміз!

Раушан БАЙҚАНҚЫЗЫ,
аудандық мәдениет сарайының әдіскері.

МӘДЕНИЕТІМ – МЕРЕЙІМ!

Жұма, 27 Мамыр 2022 00:00

fb73f3a2-4da5-4459-94cf-3e8f63380441

Кез келген ­мереке не болмаса іс-шара мәдениет және өнер саласы өкілдерінің қатысуынсыз өтпейді. Мәдениет саласының майталмандарына қандай құрмет пен ізет көрсетсекте жарасады.
Ауданымызда халқымыздың өнері мен мәдениетіне сүбелі үлес қосып, осы саланың шоқтығын көтеріп келе жатқан мәдениет және өнер қызметкерлерінің еңбектері өлшеусіз. Бұл – қалам сертін қалтқысыз атқарып жүрген ақын-жазушының, білім бұлағымен сусындатуда көмегін аямайтын кітапханашының, мазмұнды қойылыммен көрерменге ізгілік нəрін сыйлайтын театр əртісінің, өңірлердегі мəдениет ошақтарында қызмет етіп жүрген өзге де мамандардың еңбегін елеп, алғыс айтатын кəсіби мереке.
Айтулы мерекеге орай аудандық мәдениет сарайында «Мәдениетім – мерейім!» атты іс-шара өтті. Аудан әкімі А.Абдуллаев, аудандық мәслихат хатшысы Ө.Көпеев және аудандық ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары М.Намешов мәдениет саласында көп жылдар бойы үздіксіз халыққа мәдени қызмет көрсетіп жүрген мәдениет қызметкерлерін құттықтап, марапаттады.
Мерекеде аудандық мәдениет сарайының және ауылдық мәдениет үйлері мен клуб қызметкерлері өз өнерлерін көрсетті.

Раушан БАЙҚАНҚЫЗЫ,
аудандық мәдениет сарайының әдіскері.

6-6

Қазығұрт аудандық мәдениет сарайында Қазығұрт аудандық оқушылар сарайының жанынан ашылған Жиенбек Феруза Салыбайқызының жетекшілігіндегі «Наз» би ансамблінің бір жылдық есеп беру концерті өтті.
«Наз» би ансамблінің ашылғанына 1 жыл болса да би ұжымында 100-ден астам оқушы қатысуда. Сондай-ақ, «Наз» би ансамблі аз ғана уақыт ішінде бірнеше облыстық республикалық байқаудың жеңімпазы атанып үлгерді. Атап айтсақ, 2021-жылғы «QAZAQ_STAR_DANCE_MUSIC_FESTIVAL» (Қазақ стар данс мюзик фестиваль) Халықаралық онлайн би фестивалінің «Бас жүлде» иегері атанса, Шымкент қалалық орыс драма театрында өткен "Жас талант – 2021" Халықаралық фестивалінде І орын, Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай өткізілген аудандық «Бұраң бел» байқуында І орын, 2022-жылғы Шымкент қаласында өткен «Жас дарын – 2022» Халықаралық фетивалінде бас жүлде және «Атадан мұра» қорының ұйымдастыруымен өткен республикалық байқауында бас жүлде иегері атанып Көкшетау қаласында өтетін супер финалға жолдама алды.

6-3
Осынау өміршең өнерді өрнек еткен ұстаздың бірі Феруза Жиенбек Салыбайқызы бишілік өнерге қанат бітіріп, қыздарды әсемдікке, сұлулыққа тәрбиелеуде. Би өнерінде әр шәкіртімен аянбай тер тегудің нәтижесінде биік белестерді бағындыруда. «Наз» би ансамблінің репертуарында қазақ, орыс, хорезм, хип-хоп басқа да түрлі жанрда өнер көрсетуде. Жалпы би өнерін дұрыс үйрету – бұл тарихымызды, салт-дәстүрімізді, ұлттық санамызды таныта отырып тәрбиелеу.
Қорыта келгенде концерт жоғары деңгейде өтіп, келген көрермен ризашылығын білдіріп жатты. Алдағы уақытта да «Наз» би ансамблінен керемет билер күтеміз және алдағы күндерге сәттілік тілейміз.


Құндыз ҚАҢЛЫБАЕВА,
Қазығұрт аудандық оқушылар сарайының бұқаралық бөлім меңгерушісі.

18 СӘУІР - ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕР МЕН ТАРИХИ ОРЫНДАР КҮНІ

Халықаралық ескерткіштер мен тарихи орындар күні – 18 сәуірде 1984-жылдан бері атап өтіледі. 1983- жылы ЮНЕСКО жанынан құрылған Халықаралық ескерткіштер мен көрнекті орындарды қорғау мәселелері жөніндегі кеңес ассамблеясы бекіткен. Бүгінгі таңда осы ұйымның қатарында әлемнің 175 мемлекеті бар. Дүниежүзінің 122 еліндегі 754 тарихи құндылық ЮНЕСКО тізіміне енгізілген. 2003-жылы осы тізімге еліміздегі «Әзірет Сұлтан» тарихи-архитектуралық кешені, Алматыға таяу Тамғалы тас шатқалындағы жартастарға салынған суреттер топтамасы кірді. Қазақстанда ұлттық құндылық болып табылатын 25 мыңнан астам тарихи-мәдени ескерткіш бар.

8
Ауданымызда да тарихи сәулет кешендері көп. Тұрбат ауылындағы Ысмайыл ата кесенесі орта ғасырлық тарихи жәдігер ретінде мемлекет қарауына алынған. Кесене қорымның солтүстік бөлігінде орналасқан. Шатырлы жабылған кесене құрылысына төртбұрышты күйдірілген кірпіштер пайдаланған. Орта Азия және Қазақстанның дәстүрлі монументті сәулет өнеріне тән орталық бөлмені қамтитын күмбезі төрт дуал кеңістігіндегі аркаға сүйеніп орнатылған. П-тәріздес негізгі кіре беріс фасады сүйір қуысты жақтаумен көмкерілген. Төртбұрышты жобада салынған кесененің төрт бағытында он алты бұрышты болып өрілген қабырғаларының жоғарғы жағы шеңберге ұқсас. Күмбезі конус пішінді, ағаштан жасалған есігі арка тәріздес орналасқан. Ескерткіштің жалпы көлемі 8,21х8,124м, биіктігі 3,7м. 2004-жылы қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілген.
Ысмайыл ата ХІ ғасырда өмір сүрген ислам дінінің уағыздаушысы болған, өзі осы жерде жерленген. Бұл кісі Қ.А.Яссауйдің әкесі болған Ибрагим атаның ағасы деген деректер кездеседі.

Ысқақ ата сәулет кешені
Тұрбат ауылдық округіне қарасты Қызылдихан ауылында ескі мазарат ішінде, биік төбеде орналасқан. Қараханидтер сәулет өнерінің ең озық үлгілеріне жатады. Ауласында бір ғасырға тән бір үлгіде салынған бірнеше кесенелер топтасқан. 1990-жылдарға дейін кешен құрамындағы төрт сәулеттік нысан сақталып келген. Олар Ысқақ ата кесенесі, Кіші мазар, Мазар, Атауы жоқ мазар. Жергілікті ауыл тұрғындары ХХ 0121ғасырдың 90 жылдадың ортасында бұл кешенге, қайта қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуге бел байлап, Өзбекстан мемлекетінің Қоқан қаласынан шебер жалдап, кешен аумағында ескі қираған кесенелердің күйген қыштарымен Ысқақ ата кесенесінің қабырғаларын жаңартып қайта тұрғызды. Сол кезеңде құрылыстың үстіне 15 тонналық бетоннан жасалған күмбез орнатылған, алайда күмбез өте ауыр болғандықтан, кесене ішінен ағаш тіреуіш бағандар тірелген. Соның салдарынан кесене ішіне кіру қауіпті болған. 2003-2006 жылдары Казрестоврация ұйымы кешенге арнайы ғылыми рестоврациялық жұмыстар жұмыстар жүргізіп, кесенсенің күмбезі мен қабырғаларын күйген кірпіштен қайта көтерді. Бір бөлмелі кесененің ішінде, үш бағытта үш қуыс арка тәріздес шағын бөлмелер бар.
Олардың әрқайысында Ысқақ ата мен оның туыстарының бейіттері қойылған. Ішкі қабырғаларының жоғары бөлігі қыштармен өрнектеліп қаланған. Көлемі 6х5м. Еденге плита төселген. Кесене төбесінде бірінен екіншісі үлкен конус тәріздес екі күмбезі бар. Ескерткіштің беткі фасады арка арқылы кіре-беріс ағаштан жасалған есігіне шығуға болады.

Е.УСТЕНОВ,
музей қор сақтаушысы.

ТӨРЛЕТ, ТӨРЛЕТ НАУРЫЗ!

Жұма, 18 Наурыз 2022 00:00

1620045723 8-phonoteka org-p-nauriz-fon-8

22-Наурыз мейрамының шығу тарихын білесіз бе?
Наурыз мейрамын әлем халықтарының көпшілігі ертеден тойлап келеді. Кейбір деректерге сүйенсек, Наурыз мейрамы Орта Азия халықтары арасында бес мың жыл бойы аталып өтуде. Бұл мейрамды ежелгі гректер "патрих", тәжіктер "гүл гардон", "бәйшешек", хорезмдіктер "наусарджи", татарлар "нардуган", буряттар "сагаан сара", армяндар "навасарди", чуваштар "норис ояхе" деп түрліше атаған. Әбу Райхан Бируни, Омар Хайям және тағы басқа ғұламалардың еңбектерінен Ұлыстың ұлы күнін мерекелеуге қатысты мағлұматтарды көп кездестіруге болады.
Мәселен, парсы тілдес халықтар наурыз мейрамын бірнеше күн тойлаған. Әр жерге от жағып, оған май құятын болған, жаңа өңген жеті дәнге қарап, болашақты болжаған. Наурыз жаңару, жаңғыру мерекесі болғандықтан, ескі-құсқы киімдерден арылып, ескірген шыны аяқты сындырған.
Наурыз қазақ жерінде сан ғасырлардан бері тойланып, ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе жатса да, Кеңес үкіметі бұл мерекені "діни мейрам" деп танып, 1926-жылы ресми түрде тойлауға үзілді-кесілді тыйым салды. Көктемнің шуақты мейрамы салт-дәстүрді берік ұстанған қазақ отбасыларында ғана жасырын түрде аталып өтті. Осылайша қазақ жерінде 62 жыл бойы ұмыт болған Наурыз мейрамы 1988-жылы қайта жаңғырды.
Қазақстанның батысында Наурыз мерекесі 14-наурыздан басталады және "Амал" немесе "Көрісу" деп аталады. Халық қыстан аман-есен шыққанына қуанып, бір-бірімен төс қағыстырып, құшақтасып амандасады. Жақсы тілектер айтып, жастар жағы үлкендерге сәлем бере барып, батасын алады. Көрісу мейрамы бір күннің аясымен шектеліп қалмайды, жыл бойы жалғаса береді.
Наурыз мейрамын қалай ­тойлайды?
"Наурызда Самарқанның көк тасы да жібиді" деген сөздің астарында үлкен мән жатыр. Наурыз тек күн мен түн теңесіп, тіршілік атаулыға жан бітетін мейрам емес. Бұл бірлік пен еңбектің, мейірімділік пен ізгіліктің, достық пен татулықтың мерекесі. Наурыз мейрамында бұрын ренжісіп жүргендер өкпе-ренішін ұмытып, татуласады, бір-біріне кешіріммен қарайды. Таң атысымен бір-бірінің үйіне кіріп, құтты болсын айтады, үйлерінің алдын, аулаларын кір-қоқыстан тазартып, ағаш отырғызады, гүл егеді. Әр жерде көкпар, қыз қуу, қазақ күресі секілді ұлттық ойындардан жарыс ұйымдастырылады, ән шырқалады, би биленеді, қыз-жігіттер алтыбақан тебеді.
Сонымен қатар, міндетті түрде Наурыз мейрамының дәстүрлі тағамы – Наурыз көже дайындалады. Наурыз көжеге ең кемі жеті түрлі дәм қосылады. Оған қойдың басы мен сүр ет салып пісірілуі – қыс тағамымен (етпен) қоштасуды, құрамына ақтың қосылуы – жаз тағамымен (сүт, ақ) қауышуды білдіреді.

Гүлбахар ӨМІРЗАҚОВА,
Қазығұрт аудандық оқушылар сарайының қосымша білім беру педагогы, «Шаттық» би үйірмесінің жетекшісі.

ӘН БАЙҚАУЫ ӨТТІ

Жұма, 25 Ақпан 2022 00:00

Қазығұрт ауданында мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің ұйымдастыруымен «Балдәурен – 2022» балаларға арналған ән байқауы өтті.
Байқауды ұйымдастырудағы мақсат – жас ұрпақты ән өнері арқылы ізгілік пен адамгершілікке тәрбиелеу, өз елінің әнін сүйіп тыңдап, айта білуге баулу, жетекшілер арқылы балалардың әншілік қабілетін дамыту.
Байқаудың арнайы талаптарына сәйкес халық әндері айтылуы тиіс болған. Сондай-ақ, аудандық іріктеу кезеңіне 25 үміткер қатысып, өз аймақтарының намысын қорғады. Олар қазақ халқының отаншылдық жігеріне толы халық музыкасының ешкімге, ештеңеге ұқсамайтын ерекше тартымды әндерін өз нақышында орындады. Байқауға төрелік еткен әділ қазылар Мамаев Сәду, Перизат Ырсалы, Жания Өктемова әділ бағаларын берді.
Сол байқауға Шарбұлақ ауыл округінен «Ақбастау» жалпы орта білім беретін мектебінің 5-сынып оқушысы Тасбалта Шұғыла қатысып, бағын сынады. Шарбұлақ ауылдық мәдениет үйінің директоры Қаратаев Бақыт және әдіскер Шаумаров Сәкен, мектептің музыка пәнінің мұғалімі Сағындықова Нұргүл Шұғыланы байқауға дайындап, жүлделі орын алуына себепкер болды.
Шұғыла байқауда «Отаным – анам», «Бақытты балалық шақ» әндерін орындады.
Бас жүлде атбұлақтық Сәбден Заримаға, І орын қызылдалалық Сұлтан Айтжанға, ІІ орын қазығұрттық Есімхан Жәңгірханға, ІІІ орын шарбұлақтық Тасбалта Шұғылаға және қаржандық Аршабек Іңкәрге бұйырды.
Бұл байқауды ұйымдастырған мәдениет үйінің қызметкерлеріне деген алғысымыз шексіз!

Қалдыгүл ЖҰМАНҚЫЗЫ,
ата-ана.