20160606032028

Мақаламды қазақтың маңдайына біткен ұлы жазушысы М.Әуезовтың терең ойлы сөзінен бастауымыздың өзінде үлкен мән бар.
Халқымыз бағзы заманнан бері ұрпақ тәрбиесіне аса зор көңіл бөлген. Келешек үмітті жалғастырушы саналы ұрпақ деп білген.
Жалпы, тәрбие дегеніміз не? Бұған көптеген ғалымдар әртүрлі анықтамалар беріп өткен. Тәрбие бір қалыпты тұратын құбылыс емес, ол әрдайым өзгерісте болады.
Тәрбие аға ұрпақтың жаңа ұрпаққа қоғамдық-тарихи тәжірибені беру процесі. Жаңа ұрпақты өмірге, еңбекке дайындау арқылы қоғамның алға қарай дамуын қамтамасыз ететін процесс.
Бала тәрбиесі – бүгінгі таңның өзекті мәселесі.
Бала тәрбиесі қай заманның, қай қоғамның болсын, ойшылдары мен зиялыларын толассыз толғанысқа, үздіксіз ізденіске түсіргені күмән туғызбайды. Шығыстың ғұлама ғалымы әл-Фараби: «Жас жеткіншектеріңізді көрсетіңіз, мен сіздердің болашақтарыңызды айтып берейін, – десе, Болашақ ұрпақ жайында Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өз Жол­дау­ында: «Қазіргі заманда кез-келген мемлекеттің тыныс тіршілігін қалыпты ұстап тұрудың аса маңызды шарты адамдардың өздері, олардың ерік-жігері, қажыры, білімі болып табылады. Ата-аналар өз балаларын өмірге даярлауға ерекше көңіл бөлуі тиіс. Олар қазіргі балалар елдің болашағын анықтайтын ХХl ғасырдың ересек адамдары екенін түсінуі қажет» – деп көрсетті. Ал, тәрбие дегенге М. Жұмабаев: «Тәрбие – адам баласын кәміл жасқа толып, өзіне-өзі қожа болғанша тиісті азық беріп өсіру», – деген екен. Сонда, бала тәрбиесі ана сүтінен басталып, біреудің біреуге ықпалы арқылы қалыптасатын күрделі іс. Бала қамын ойлаған бабаларымыздың айтқандарынан түйгеніміз – қай қоғамның болсын көтерген мәселесі – бала жанына ізгілік дәнін егу. Себебі, бала – өмірдің жалғасы, мәні мен сәні. Сондықтан да, халық баланы көңілдің гүлі, көздің нұры деп ұққан. Кезінде ұрпақ тәрбиесі, ел тағдыры жөнінде елеулі еңбектер жазып, аталық ақыл айтқан ғалым профессор Б.Кенжебаев: «Бала – біздің болашағымыз. Болашағына немқұрайлы халықтан ештеңе күтуге болмас еді. Қазақта «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны ілер»-деген мәтел бар.
Балапан қыран болу үшін оны самғатып ұшыратын ата да, қыран болу керек», – деп отбасы тәрбиесіне ерекше тоқталған. Себебі, отбасы бала үшін – алтын бесік. Бала тәрбиесі мен барлық адамгершілік қасиеттерінің қалыптасуы негізінен отбасында жүзеге асады. Олай болса балаға өз шаңырағында, өз табалдырығында дұрыс тәрбие берілуі – тәрбиенің ең басты шарты. Ата мен әженің, әке мен шешенің балаға беретін үлгісінің құдіреттілігін мойындап, өз ұлтының ертеңін елжірей ойлап, ұлттық тәрбие тағлымын байыптай да батыл айтқан батыр баба­мыз Бауыржан Момышұлының «... Кейде менің өнеге алған, тәлім үйренген, дәріс оқыған ұстаздарымды еске түсіріп, ойға бататыным бар. Сондай, шырын шақтарда ең алдымен ата-аналарымның бейнесі елестейді. Өйткені, өзімнің әжемдей, әке-шешем мен ауылдың ақсақалдарындай өсиет айдынына жүздіре алған ешкім жоқ», – деп балалық шағын тебірене еске алуы тегін емес.
Тәрбиенің алғашқы бастамасын бала жанұяда алады. Бала жанұя аясында түлеп өседі, оң-солын таниды. Ол алғашқы адамгершілік қасиеттерді де, еңбек әліппесінің алғашқы беттерін де өз үйінде ашады. Ұлттық педагогикада «Тәрбие отбасынан басталады» деп тегін айтылмаған. Баланың тәлім – тәрбиесіне ерекше мән берген халқымыз «баланы жастан» деп мәтелдеген. Өмірдің базарын бала деп білген халқымыз «Жаста берген тәрбие жас қайыңды игендей», – демей ме? Иә, қазақ халқында сонау ежелгі заманнан бері өзіндік тәрбие мектебі, қалыптасқан дәстүрі болған. Ал, сол дәстүр отбасында басталып, мектепте берілетін тәрбиемен қалай қабысады. Енді соған келейік.
Алтын бесік – отбасы болса, алтын ұя – мектеп. Екеуі де қасиетті, әрі қастерлі. Өйткені, отбасы адамды дүниеге әкеліп, қалыптастырып, дамытып, жетілдіріп жатса, мектеп ақылы мен білімі толысқан, жан-жақты жетілген, өз бетімен өмір сүруге бейім, толыққанды адам етіп тәрбиелеп шығарады. Бұл екі ортаның да мақсат-мүддесі ортақ, міндеті – біреу. Демек қасиетті жерде жұмыс істеудің өзі бізге үлкен жауапкершілік жүктейді.
Баланың дұрыс тәрбиеленіп, жақсы азамат болып шығуына қоршаған ортаның, яғни, қоғамның атқаратын рөлі зор.


Анипа ӘЛІБАЕВА,
№11 санаторий типтес арнаулы
мектеп-интернатының тәрбиешісі.

 

Жас адамды саналы, есті, мәдениетті, сергек етіп тәрбиелеу отбасы мен қоғамдық тәрбие орындарының бірден-бір парызы.
Тәрбие – халықтың ғасырлар бойы жинақталған ізгі қасиеттерін жас ұрпақтың бойына сіңіру, баланың қоршаған ортадағы қарым-қатынасын, өмірге деген көзқарасын қалыптастыру. Ал, тәрбиенің негізгі мақсаты – дені сау, ұлттық сана сезімі, рухани ойлау дәрежесі биік, мәдениетті, ар-ожданы мол, іскер, бойында игі қасиеттер қалыптасқан азаматты тәрбиелеу. Жалпы, оқушылардың өмірінде мектептегі тәрбиенің рөлі зор. Мектептегі басты тұлға ұстаздың тек білім беру ғана емес, сонымен қатар, әрбір оқушының жүрегіне жол тауып, оларды тәлім-тәрбиемен сусындату болып табылады, әсіресе, сөз бен әлеуметтік ортаның маңызы айрықша. Себебі, сөз әрдайым көңіл құлпын ашатын кілт боп есептеледі, яғни, оқушыға кейде сын көзбен қарап, қоғамдық пікір айта білсек, талап қойып болашаққа ұмтылуға сендірсек, келешекте абзал азамат шығары сөзсіз. Сондай-ақ, оқушының қоршаған ортасы, дос-жарандар, құрбы-құрдастар иманды, адамгершілігі мол, ізгілікті, елжанды болуы керек. Өйткені, әрбір баланың бойында еліктеушілік кездеседі. Сондықтан, әрдайым балаларымыздың жанында жүрген жеткіншектерге назар аударып жүруіміз керек. Мәнді де, мағыналы өмір сүрудің басты қағидасы – салауатты өмір салтын сақтау. Мықты денсаулық салауаттылықтың негізгі ережелерін ұстанғанда ғана қалыптасады. Мектепте түрлі тәрбие сағаттарында денсаулықтың зиянды факторларын анықтап, денсаулықты қолдау және сақтау тәсілдерін меңгеріп, әрбір оқушыға өз сезімін басқарып, жағымсыз әсерлерге нәтижелі қарсы тұра алуын үйретуі қажет.
Жалпы, ата-аналар мен ұстаз, сынып жетекшілер арасында тығыз байланыс орнап, жұмыстың түрлі әдісін қолдана отырып, бала мен ата-ана арасында берік достық сияқты қасиеттің нығаюына атсалысуымыз керек.


Шырынкүл БЕРДІҚҰЛОВА,
№11 санаторий типтес арнаулы
мектеп-интернатының тәрбиешісі.

ҰСТАЗҒА АРНАП КАБИНЕТ АШЫЛДЫ

Жұма, 26 Қараша 2021 00:00

5f313e17-bcd6-44d5-a075-401a670a19f5

Жуырда Т.Рысқұлов атындағы мектеп-лицейінде Қазығұрт ауданының Құрметті азаматы, КСРО Халық ағарту ісінің үздігі, Қазақ КСР Халық ағарту ісінің озық қызметкері, "Ы.Алтынсарин" медалінің иегері, кезінде осы киелі шаңырағымыздың директоры болған ұлағатты ұстаз, физик Қарабаев Медет Қарабайұлының атына физика кабинеті салтанатты түрде ашылды. Ашылу салтанатына ауданымыздың игі жақсылары мен Қарабаевтар отбасы келіп жақсы тілектерін айтып, жылы лебіздерін білдірді. Ұлағатты ұстазымыз Медет Қарабайұлының өнегелі өмірін насихаттау мақсатында мектебіміздің қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі Сахова Айгерім жетекшілік жасайтын 7 «В» сыныбымен «Өшпестей із қалдырған, ұстаз аты – мәңгілік» атты тақырыбында ашық тәрбие сағатын өтті. Ашық тәрбие сағаты сыныптың озат оқушыларының әсерге толы Фариза Оңғарсынованың “Ұстаз” өлеңін нақышына келтіріп оқуымен басталды. Сыныптағы әрбір оқушылар назардан тыс қалмады. Сабақ барысында Медет Қарабайұлы мен әкесі Қарабай Арынбекұлының өнегеге толы өмірін оқушылар жатқа айтып берді. Бірі өлең оқыса, бірі ән орындап, ендігі бірі қазақтың ұлттық биін билеп, өздерін жан-жақты қырларымен көрермендерді тәнті етті.
Аталмыш іс-шарада А.Сахова ардақты ұстазға арнау арнап, бейнеролик жасады. 7 сыныптың оқушылары Руслан, Элдана, Балсезім, Аяулым, Назерке, Бану – М.Қарабаев ағамызға арнаған өз өлеңдерін жатқа оқыды. Дарынды шәкіртіміз Дулаттың Медет Қарабайұлының суретін айнытпай салғаны кеш қонақтарының көңілінен шықты.
Кеште сыныптың әнші ұлдары Заңғар, Айдынғали, Русланның “Мен қазақтың ұлымын” әнімен аяқталды. Ұстаздың өмір жолы мен қызметі жайлы айтылып, жасаған, көпке үлгі ізгі амалдары жайлы баяндалды. Кабинет соңғы үлгідегі технологиялармен жабдықталған.

Жұманәли ҚҰЛАМНАЗАРҰЛЫ,
Т.Рысқұлов атындағы мектеп-лицейінің
тарих пәнінің мұғалімі.

Қай кезде де тәрбие мәселелері назардан тыс қалған емес. Бала тәрбиесі – мемлекеттің аса маңызды міндеттерінің бірі. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өзінің Жолдауларында егемен еліміздің азаматтарын қалыптастыруда тәрбие жұмыстарына баса мән берген. Бұл орайда педагогикалық әрекетте мектептің жалпы міндеттерінің көлемінің тым кеңдігіне қарамастан, ата-аналармен бірлесе қызмет атқарудың маңызы өте зор.
Тәрбие жұмысында жеке тұлғаны қалыптастыру, оқушыны жан-жақты дамыту негізгі орын алатындықтан, оқушыны дамыту, білім беру, тәрбиелеу үрдістері педагог пен ата-ананың өзара бірлігінде ғана жүзеге нәтижелі асады. Нәтижелі жүйелі тәрбие жеке тұлғаны дамытады, адамның қоғамдағы орнын анықтайды.
Тәрбие ісі жалпы адамзаттық гуманистік бағытта жүргізіліп, жеке бастық рухани дамуына бағытталу керек.
Тәрбие бір ұрпақтың озық тәжірибесін екінші ұрпаққа жалғастырушы үрдіс десек, мектептің оқу-тәрбие үрдісіне халықтық педагогиканың тәлімдерін және әлемдік мәдениет құндылықтарын енгізу шарт. Бүгінгі мектеп қабырғасында отырған жас буынды ұлттық менталитет дәстүрлерге негіздей отырып тәрбиелеу қажеттілігі, осыған дейінгі өмір тәжірибелерімізден айқын аңғарылады. Жалпы адам бойындағы мәдениеттілік адам мен адамның, қоғам мен адамның, адамның іс-әрекеттері негізінде көрініс табады. Адамның мәдениеттілігін айқындайтын негізгі күш – орта. Осы тұжырымдардың қай-қайсысы да мәдениеттің ұлттық формада өмір сүретінін аңғартады. Сондықтан да, мәдениет арқылы этностық, тарихи, мемлекеттік, экономикалық, әлеуметік, этнографиялық болмыс бейнесі көрініс табады деуге әбден болады.
Белгілі педагог А.С.Макаренко баланың мінез-құлқы мен тәрбиелік бағытының бес жасқа дейін қалыптасатынын айтса, ал американ психологы Блюм 7-8 жасқа дейін баланың жеке қасиеттерінің 70% қалыптасады дейді. Сондықтан, мектеп жасында баланы тәрбилеудің маңызын мұғаліммен бірге қоғамдық орта да, ата-ана да жете сезінуі тиіс. «Жастай берген тәрбие – жас қайыңды игендей» деген сөздің де мәні осында.
Мектеп оқушыларының адамгершілік қасиеттерді бойына сіңіруі, оның өзін-өзі танып, өз айналасындағылармен, қоғамдық ортамен, отбасы мүшелерімен дұрыс қарым-қатынасқа түсуі – әлеуметтік және рухани дамуының алғы шарттары болып есептеледі. Сондықтан балаға жастайынан өзінің төл мәдениетімен қатар, басқа да әлемдік мәдениетті меңгертуге жағдай жасау қажет. Дүнетанымдық көзқарасын қалыптастыруда этно-мәдени білім негіздерін меңгертудің маңызы ерекше. Кез-келген халықтың өмірінде жалпыадамзаттық құндылықтардың орнығуы тарихи дамудың заңды құбылысы. Сондықтан, жас ұрпақ бойына жалпы адамзаттық құндылықтарды сіңіру тәрбиенің өзекті мәселелерінің бірі. Әрине, мұның бәрін жалғыз ұстазға артып қоюға болмайды. Бала тәрбиесінде ата-ананың рөлі айырықша. Өйткені, әке-шешенің жеке басты үлгі-өнегелері баланың дұрыс тәрбиелеуінің ең ықпалды құралы болып саналады. Жас жеткіншек үйде және қоғамда көргенін істейді, еліктейді десек, бұған ерекше назар аударуға тиіспіз.
Ата-ана да өз кезегінде мектеппен тығыз байланыс орнатып, перзентінің мінез-құлқын, қалыптасып келе жатқан әдет-дағдысын біліп отырғаны абзал. Қажет жағдайда ақылдасып, кеңес алып, бағыт-бағдарды айқындап отырғаны жөн.

Нұрлан ҮСЕНОВ,
№ 11 санаторий типтес арнаулы
мектеп-интернатының тәрбиешісі.

1617165488 okushy

Жас ұрпақты тәрбиелеп, білім беріп, қоғам мүддесіне жарату ата-аналар мен ұстаздар қауымы үшін кезек күттірмейтін мәселе. Бала тәрбиесі – бір отбасының ғана емес, бүкіл қоғамның мемлекеттік абыройлы міндеті. Кезінде Әл-Фараби бабамыз: «…Адамға ең бірінші білім емес, рухани тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның барлық өміріне апат әкеледі…», – деді.
Кез-келген ата-ана баласының әдепті, білімді болып өсуін армандайды. Қазіргі қоғамда ата-ана сол арманына жету үшін баласын қалай тәрбиелейді? Бақытты жанұя қандай болмақ? Бүгін біз сіздермен осы тұрғыда сөз қозғаймыз. Бүгінгі заманда әрбір адамның өз құқықтарын жете біліп, жалпы заң білімі саласы бойынша мағлұмат алғаны дұрыс. Енді, құқық жөнінде жалпы не білеміз?
Құқық дегеніміз – мемлекет тарапынан заңдастырылған және қорғалатын, жалпыға бірдей міндетті нормалар жүйесі. Ал, міндет – адамдар бұлжытпай орындауға тиіс тәртіп пен қарым-қатынасқа қойылатын талап.
«Неке және отбасы» Заңының 62-бабында: ата-аналар өз балаларын тәрбиелеуге құқылы және міндетті екенін, олардың денсаулығына қамқорлық жасауға, орта білім алуын қамтамасыз етуге міндетті екенін көрсетеді. Балалардың тәрбиесі мен білім алуына қатысты барлық мәселелерді балалардың мүдделерін негізге алып, балалардың пікірін ескере отырып, өзара келісім бойынша ата-аналар шешеді. Ата-аналардың арасында келіспеушілік болған жағдайда қорғаншы және қамқоршы органға немесе сотқа жүгінеді.
Қазақта «Тәрбие – тал бесіктен» деген сөз бар, кейбір ата-ана: «Балам кішкене өссін, содан кейін де тәрбиелеп аламын» депте ойлайды, бірақ, тәрбие беруден кеш қалғанын білмейді. Әрбір баланың іс-әрекеті, тәрбиесі отбасында ата-ананың жағымды іс-әрекетімен қалыптасады. Ендеше, ата-ананың өз баласының тәрбиесі үшін ел, халық алдында жауапты екенін естен шығармаулары керек.
Құрметті ата-аналар, қолымыздағы алтынымызды жақсылап тәрбиелейік және біз оларға үлгі болар бейне екенімізді ұмытпайық.
Ж.Аймауытов: «Тәрбиеге әсер ететін нәрсе өскен орта, ата-ананың тәрбиесі. Соңғысы күшті болмаса, бара-бара адамды замандас, жолдастың азғырып, адам неше түрлі жаман мінезді жұқтыратыны белгілі», – деген. Сол сияқты балаңыздың дұрыс тәрбие алуына бірден-бір жауапты ата-ана, өздеріңізсіздер. Сондықтан, балалардың материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз етумен қатар, рухани қажеттіліктерінің де өтелуіне баса назар аударуымыз қажет.
Алайда, балаларымызды тәрбиелемес бұрын ата-ана мына қағиданы жақсы білу керек. Егер, балаларымыздың кемшіліксіз болғанын қаласақ, өзіміз кемшіліксіз ата-ана болуымыз шарт.
Ендеше, Құрметті ата-аналар бірлесіп жұмыс жасайық!


Совет БЕЙСЕБАЕВ,
Ж.Есіркепов атындағы жалпы орта
білім беретін мектебі директорының
тәрбие ісі жөніндегі орынбасары.

ДАРЫНДЫ ДАНА ШӘКІРТІМ!

Жұма, 19 Қараша 2021 00:00

8db7c67a-135f-406b-b6b2-af9717d62199

Өмірде адам баласының бойында ашылмай жатқан қырлары болады. Ал, адамдардың бір тобында ол дарын қанмен пайда болады. Міне, менің шәкіртім Данаға әкенің қаны, ананың сүтімен келген қастерлі қасиет. Ол бала күнінен зерек, жан-жақты білімді, кез-келген тапсырманы тыңғылықты орындай білетін. Сол қасиеті үлкен өмірге жетелеп келді. Дана -домбырада ойнауда шебер. Анасының жолын қуып, іскерлігін алған. Тігін тігеді, құрақ құрап, көрпе қабиды.
Шәкіртім негізінен гуманитарлық ғылымға ден қойды. Дарынды балаларға арналған олимпиадаға қатысып, Қазақстан бойынша топтан суырылып, алға шығып, «Биіктік белесінде» атты медальдің иегері атанды. Құтты болсын дейміз! Алдағы уақытта алар асуы биік болғай! Осындай оқушылардың дарынын ашып, қолдап, қол ұшын берсек, жас ғылым өркен жайып, жас ғалымдар көбейген болар еді.
Т.Рысқұлов атындағы мектеп-лицейінің 11 «а» сынып оқушысы Дана Қасымханқызы Байтүлеуованың мерейі үстем болсын, ақ жол тілейміз!
Дана қызымыз өз арманын: «Ақ желеңді абзал жан болып, халыққа қалтқысыз қызмет ету», – дейді. Өзге елдерге саяхатқа шығып, әлемнің жеті кереметін көзбен көру.
Ойлап қарасам, Дананың барлық ғылымдарға қызығушылығы бар екен. Қасиетті Қазығұрттың тумасы Дана Қасымханқызының талабы терең, талғамы биік екені осыдан аңғарылып тұр. Бұдан адам баласының туған жерінен нәр алып, сол елдің патриоты болатындай қасиетке ие боларына көз жеткізуге болады.


Жұманәлі ҚҰЛАМНАЗАРҰЛЫ,
Т.Рысқұлов атындағы мектеп-лицейінің
тарих пәнінің мұғалімі.

1546595724 slayd1

Елбасы Н.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласы ел дамуының жарқын үлгісі мен нақты қадамдарын көрсететін келелі ой, салиқалы пікір, батыл шешімдерге құрылған маңызды құжат. Бұл мақалада сананы жаңғырту, ұлттық болмыстан айырылып қалмай, оны әлемдік құндылықтары­мен үлестіріп, Қазақстанның игілігіне жарату жолындағы мақсат-мүдделер туралы өзекті мәселе көтеріліп келеді. Біртұтас ұлт болу үшін болашаққа қалай қадам басатынын және бұқаралық сананы қалай өзгертетіні жөнінде алысты болжайтын көзқарастарымен бөліседі. Біздің мектептің ұстаздары осы бағдарламаны жүзеге асыру жұмыстарына атсалысып келеміз.
Күллі жер жүзі біздің көз алдымызда өзгеруде. Әлемде бағыты әлі бұлыңғыр, жаңа тарихи кезең басталды. Күн санап өзгеріп жатқан дүбірлі дүниеде сана-сезіміміз бен дүниетанымымызға әбден сіңіп қалған қағидалардан арылмасақ, көш басындағы елдермен тереземізді теңеп, иық түйістіру мүмкін емес. Өзгеру үшін өзімізді мықтап қолға алып, заман ағымына икемделу арқылы жаңа дәуірдің жағымды жақтарын бойға сіңіруіміз керек.

023 Бегалиева Майбулак
Ұлттың аймақтық немесе жаһандық нарықта бағасы немесе сапасы жөнінен өзгелерден ұтымды дүние ұсына алуы (материалдық өнім ғана емес, сонымен бірге, білім, қызмет, зияткерлік өнім немесе сапалы еңбек ресурстары).
Әрбір қазақстандық, сол арқылы тұтас ұлт ХХІ ғасырға лайықты қасиеттерге ие бол­уы керек: компьютерлік сауаттылық, шет тілдерін білу, мәдени ашықтық сияқты факторлар әркімнің алға басуына сөзсіз қажетті алғы шарттардың санатында халқымыз ғасырлар бойы туған жердің табиғатын көздің қарашығындай сақтап, оның байлығын үнемді, әрі орынды жұмсайтын теңдесі жоқ экологиялық өмір салтын ұстанып келді. Біз жаңғыру жолында бабалардан мирас болып, қанымызға сіңген, бүгінде тамырымызда бүлкілдеп жатқан ізгі қасиеттерді қайта түлетуіміз керек.
Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тілі­міз бен ән-жырымыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс. Туған жердің тарихын білген және оны мақтан еткен дұрыс. Бірақ, одан да маңыздырақ мәселені – өзіңнің біртұтас ұлы ұлттың перзенті екеніңді ұмытуға әсте болмайды.
Білімді, көзі ашық, көкірегі ояу болуға ұмтылу – біздің қанымызда бар қасиет. Білімнің салтанаты жалпыға ортақ болуға тиіс. Жылдам дәуірде кәсібін неғұрлым қиналмай, жеңіл өзгертуге қабілетті, аса білімдар адамдар ғана табысқа жетеді. Біз тарихтың сабағын айқын түсінуіміз керек. Революциялар дәуірі әлі біткен жоқ. Тек оның формасы мен мазмұны түбегейлі өзгерді. Біздің кешегі тарихымыз бұлтартпас бір ақиқатқа – эволюциялық даму ғана ұлттың өркендеуіне мүмкіндік беретініне көзімізді жеткізді.


Жанна БЕГАЛИЕВА,
«Майбұлақ» жалпы орта білім беретін мектебінің тарих
пәнінің мұғалімі.

46545

Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 30 жылдығы қарсаңында Тұрбат ауылын­дағы Тәуелсіз елдің білім беру саласындағы шамшырағы саналатын жалпы орта білім беретін мектептің тарихына көз жүгірткіміз келді. Себебі, бұл мектептің тарихы 1935-жылдан бастау алған «Ынталы» бастауыш мектебі еді. 1939-жылы бастауыш мектептер біріктірілуінен 1939-жылы «Ынталы» бастауыш мектебінің орнында 7 жылдық Серго Орджоникидзе атындағы орталау мектебі ашылып, директорлыққа Сарыбасов Қадыр бекітіледі. 1942-жылы Орджоникидзе атындағы орта мектеп болып құрылады Ұлы Отан соғысының қиыншылықтарына байланысты, оқушылар контингентінің толмауынан көп ұзамай қайтадан орталау мектепке айналады. Мектепті барлық бала қазақ тілінде оқыған. 1952-жылы мектеп директоры болып, Төлепов Абдан жұмысқа кіріседі. 1953-жылы мектеп «Октябрьдің ХХХ жылдығы» орта мектебі атауы мен статусын алады. Алғашқы түлектер – 1953-1954 оқу жылындағы мектеп бітірушілер.
1958-1959 оқу жылында «Қызылдихан» өзбек орталау (7 жылдық) мектебінің 5-7 сынып оқушылары «Октябрьдің ХХХ жылдығы» орта мектебіне ауыстырылады. 1957-жылдан Әбдіхалықов Қуат, Тастанбеков Тәңірберген, Ташов Зедбек, 1960-жылдан Дайырбеков Төленбай мектеп директорлары болып қызметін абыроймен атқарады.
Мектеп тарихында ұстаздық үлкен үлесі бар мұғалімдер 1953-1963 жылдары Сайдазимов Әлім, Құлыпбеков Амал, Отбасаров Сайдазим, Қарабаев Қартбай, Бекманов, Балбарақов Ағзам, Рахымжанов Кәрімберді, Рахымжанов Құдайберген, Гилманов Ысқақ, Оспанбеков Өтебай, Анарбаев Мәжіт, Муратов Абдулла, Қараев Ергеш, Турсинов Құдайберген, Хамидов Ергеш, Ешимов Мутәлі, Исрайлов Исмайл, Юсупов Дәурен, Саудабаев Дүйсебай, Көптаев Перне, Ғұламова Ташай, Сәлімбеков Жолдасбек, Жұмабеков Сейітбек т.б.
1982-жылы мектеп директоры Т.Дайырбеков басқа жұмысқа ауысуына байланысты осы қызметті 1982-1983 жылдары тәжірибелі, білікті ұстаз Асқаров Файзулла атқарады. 1983-1985 жылдары Төленбай Дайырбеков қайтадан өз қызметіне келеді. 1985-2003 жылдары Ботаев Әділбек директорлыққа тағайындалады. Оның әр сөзінен елге деген құрметін, қасиетті тілге, ділге деген жанашырлығын, рухани мықтылығын, аңғаруға болатын еді. Ол білім беріп шығарған шәкірттеріне, яғни, ұстаздарға ұстаз болды. Білім ордасын қилы кезеңдерде жоқтан бар жасап, қалыптасуына үлес қосты. Мектепте физика, химия және орыс тілі мен қазақ, өзбек тілдерін тереңдетіп оқытуға баса назар аударды. Озық ойлы шәкірттері аудан, облыс пән олимпиадаларына қатысып, жоғары оқу орындарының білім гранттарын жеңіп алғандары бар.
Мамандық беру ісі бойынша автомобиль және тігіншілік кабинеттері қазіргі заман талабына сай жабдықталды. Спорт саласы жақсы жолға қойылды. «Тәуелсіз елімізді әлемге танытатын да, өркендеуіне үлес қосатын да, бәсекеге қабілетті жастар. Яғни, жастардың озық ойлы көшбасшылық қабілетімен танылуына, ықпал ету, бүгінгі ұстаздың басты мақсаты», – деуші еді Әдекең. Әдекең басшылық жасаған жылдары шығармашылықпен танылған ұстаздарымызды мақтанышпен еске аламыз. Бұл ұстаздар қатарында Тұрсынқұлова Әнипа, Каланов Салыходжа, Қадіров Тастемір, Қадірова Несіпкүл, Тұрдалиев Жақсылық, Бақбергенова Зубайра, Мекенбаева Рахима, Мырзатаев Хабибулла, Лайық Анарбай, Калекова Нұржамал, Шәмшиев Құдайберген, Тәңірбергенов Құдайберген, Сүлейменова Гүльчехра, Темиров Зухриддин, Абдурасилов Абдурауф, Халов Хурсан, Аманқұлов Әбдеш, Сейтімбетова Бағдат, Әшірова Алтынқыз, Сабитов Ғұлам, Тайшықова Лағыл, Мырзақұлова Жүрсінай, Абдураемова Роза, т.б. атауға болады.
Осы мектептен түлеп ұшқан түлектеріміздің жетістіктерін атап өтсек:
Жармұхамедов Серік (1955-жылы бітірген) – кино режиссер, КСРО Кинматографистер Одағының мүшесі; Өтешұлы Ізбасар (1957-жылы бітірген), өнер қайраткері, Қазақстанға еңбек сіңірген қайраткер, профессор; Қосанбаев Құрбанбек (1961-жылы бітірген), философия ғылымының докторы профессор; Байдалиев Сайдахмет Әуелбекұлы (1963-жылы Шымкенттегі қазақ технологиялық институтын бітірген).
ОҚО облысын дамуына үлесін қосқан; Құрбанов Сайым Құрбанұлы (1958-жылы бітірген), ғалым, мал дәрігерлік ғылымдары кандидаты; Садық Бақтияр (1964-жылы алтын медальмен бітірген), ғалым, ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы; Тұрсынметов Кәмілжан Ахметұлы (1965-жылы орта мектепті алтын медальмен бітірген), физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, Нью-Йорк академиясының академигі; Мұсабаев Батырбек Қалаубайұлы (1971-жылы мектепті бітірген), ғалым, техника ғылымдарының докторы; Сабитов Бахадир Орынбайұлы (1966-жылы бітірген), Қазақстан Жазушылар және Журналистер Одағының мүшесі, Қазығұрт ауданының Құрметті азаматы; Омарова Нұрбүбі (1972-жылы бітірген), ақын, журналист, Өзбекстан, Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі; Алдияр Бақытжан (1991-жылы бітірген), ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Республикалық М.Ғабдулин атындағы сыйлықтың, ҚР Президенті тағайындаған арнайы стипендияның иегері; Шауполатов Әбдірахым (1960-жылы бітірген), спортшы ұстаз; Халов Хурсан (1964-жылы бітірген), спортшы ұстаз; 1974-жылы өткізілген Бүкіл Қазақстандық ауыл шарушылығы қызметкерлерінің ойындарының жалауын көтеру құрметіне ие болған; Аханбаев Тілеу өнер қызметкері, режиссер, аудандық «Қазығұрт тынысы» газетінің штаттан тыс тілшісі болған; Ходжиев Мурат Бузрикұлы (1975-жылы бітірген), ғалым, медицина ғылымдарының кандидаты; Сайлан Болат Санабайұлы (1984-жылы бітірген), белсенді, тарих ғылымдарының докторы, профессор, көп еңбектері ауған соғысы және оған Қазақстандықтардың қатысуы тақырыбына арналған; Тұрсынқұлов Ержан Алтынбекұлы (1993-жылы бітірген), заңгер; Каланов Комил (1986-жылы бітірген), ғалым, әлеуметтік ғылымдар докторы.
Ұстаздарынан білім алып ұстаздық жолын таңдап, мектеп басқарған және басқарып келе жатқан директорлар: Әлимбаев Бұхарбай Тағайұлы – Тұрар Рысқұлов атындағы мектеп-лицейінде директор болған; Нұрқұл Жанат Қаныбекқызы – «Болашақ» мектеп-гимназиясының, Тұрдалиева Бағила Әшірбекқызы – С.Сейфуллин атындағы жалпы орта білім беретін мектебінің, Сманов Арыстан Сейтжаппарұлы – «Жаңатірлік» жалпы орта білім беретін мектебінің, Аманқұлов Нұрлан Әбдешұлы – «Еңбек» жалпы орта білім беретін мектебінің, Төреқұлов Нұржан Қыдырбайұлы – «Қызылдихан» жалпы орта білім беретін мектебінің, Сабитов Жавлон Бақадырұлы – Т.Тула атындағы жалпы орта білім беретін мектебінің директоры. Ал, Жиренбаев Мейірбек Мұратұлы – «Таң» бас­тауыш мектебінің меңгерушісі.
Сабитов Бахрам 2003-2008 жылдары мектептің директоры болса, 2008-жылдан бастап, осы күнге дейін мектеп директоры қызметін Тұрсынқұлов Нұрлан Алтынбекұлы атқарып келеді.
Қазақстан Республикасы үкіметінің қаулысымен 2019-жылы мектепке композитор, Қазақстан Республикасы Халық әртісі Шәмші Қалдаяқовтың есімі берілді. Бұл жылдары мектепте жаңадан физика, химия, биология және мультимедия кабинеттері, интерактивті тақталар алынды. Оқушылар өміріне Ұлттық Бірыңғай Тестілеу енгізілді. Білім саласы жаңартылған оқу форматына көшті. Инклюзивті білім беру енгізілді. Мектептегі оқу тәрбие жұмысы бақылау департаменті тарапынан зерделенді және жоғары баға алды. Мұғалімдердің білімін біліктілігін аттестаттау жаңаша форматқа көшті. Қазіргі таңда, мектепте 41 сынып комплектісі бар, оқушылар саны мектеп алды дайындық сыныбын қосқанда – 874. Шығармашылықпен жұмыс істеп жатқан мұғалімдер, «Педагог шебер» Тәңірбергенов Жағыппар, Тұрсынқұлов Нұрлан, Жамалова Гүлімжан, «Педагог-зерттеушілер» Халов Абдулла, Жамалова Гүлжан, Өсербай Нағима, Абдураемова Роза, Тоғатаева Балнұр, Торғауытова Нұржамал, Тажиқұлова Замира, Каланова Махира, Мергенбаев Махсат, Қарнақбаева Шолпан т.б. лайықты жұмыс атқаруда.
Бұл шағын мақалада 70 жылдық тарихы бар мектептің тыныс тіршілігін толық жарыту мүмкін еместігі түсінікті. Ел, Тәуелсіздігіне 30 жыл толып отыр. Осы уақыт аралығында Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың басшылығымен қазіргі заманғы, қуатты, әрі серпінді мемлекет – Тәуелсіз Қазақстан Республикасы әлемде ойып тұрып, өз орнын алды.
Тәуелсіздік пен теңдік, тұтастық пен елдік, ынтымақ пен бірлік – өте қасиетті ұғымдар. Осы құндылықтар 30 жыл ішінде Қазақстанға жеңісін, де жемісін де сыйлады. Бұл жолда ұстаздардың еңбегі ерекше.


Бахрам САБИТОВ,
зейнеткер ұстаз.

205 шу

Қазіргі заман қыз тәрбиесі мен ұл тәрбиесіне ерекше мән беруді қажет етеді. «Ұл тәрбиелей отырып, жер иесін тәрбиелейміз, қыз тәрбиелей отырып, ұлтты тәрбиелейміз» – деп бекер айтылмаса керек. Халқымыз ерте кезден-ақ, адамгершілікті, әдепті бағалай білген. Отбасы – қоғамның бір бөлшегі, ал отбасының алтын қазығы – әйел адам. Бесігінде жақсы тәрбие алған, үлгі – өнеге көрген қыз бала қайда болса да, келін болғанда да көрегенділігін көрсетеді. Ал, жақсы тәрбие алған ұлдар жау келгенде жайдақ атқа міне шабатын өжет, батыл, адал, жеріне, туған халқына ыстық ықыласты, үлкенге де, кішіге де қамқор бола білген. Ұлттық ізгі дәстүрімізді ескіліктің қалдығы деп мұрын шүйіре қарамай, осы заманға лайықтысын таңдап алып, инабатты қыз, ұлағатты ұл тәрбиелеу ата-ананың да, ұстаздар қауымының да міндеті.
«Озар елдің қызы – мінезді, ұлы өнерлі келеді», – деген халық мақалы бекер айтылмаса керекті. Әрбір қыз бойжетіп, әке-шешесінің ортасында бұлғақтаған дәуренін қалдырып, басқа бір үйге келін болып түседі. Өз шаңырағын көтеріп, үй мен шаруаға иелік етіп, түтін түтетеді, ана болып өмірге перзент әкеледі. Жар құшып, ана болу – қыз баланың мақтанышы, әрі бақыты. Қыз баланың сол күнге дайындық ретінде өз үйінде жүріп үйренетін өнегелері мен өтейтін міндеттері аз болмайды. Солардың барлығы қосыла келе келін болу әдебін құрайды. Қыз бала той-томалақ, көп адам жиналған жерде көзге түседі, сыналады. Ондайда өзінің ұстамдылығымен, жарқын жүзді сыпайылығымен, жинақы, ширақ жүріс-тұрысымен, сергек-сезімталдық епті­лігімен, сөзге ұстамдылығымен көзге түсіп, жұртты тамсандырады. Мұндай жақсы атақ қыз баланың болашағы үшін маңызы зор. Қыздың, яғни, болашақ келіннің қолынан іс келуі – міндетті жағдай. Айналадағы адамдарды сыйлау, ата-ананы құрметтеуден басталады. Әке-шешесін, бауырларын құрметтеп, қадірлей алмаған адам өзге ешкімді де, сыйлап жарытпайды. Еш уақытта ата-анаңа қарсы келме, ұстаздардың шапылдап бетінен алма, сөз қайтарма, бұл сенің отбасыңнан алған тәрбиеңді көрсететінін ұмытпа! Ер бала еңбекке ерте бейімделеді. Сөйтіп, ауылдың ересек балаларымен, құрбыларымен, ағалары, әкелерімен бірге шаруашылыққа қарауға, әңгіме тыңдап, ертегі айтуға, өлең айтып, ән салуға бейімделген.
Демек, қазақ халқының жігіті сегіз қырлы, бір сырлы болсын дегені тегін емес.
Қазақ отбасында ер баланы тәрбиелеуде әкенің рөлі үлкен. Сондықтан, өз ұлына бар өнерін, естіген-білгенін түгел үйретуге тырысқан. Ал, әр ұл өз тарапынан ағаға, әкеге еліктеген.
Парасатты әке балаларына, ата-бабаларының іс-әрекетінің үлгі боларлық өнерін айтып, ағайынның туыстық, жақындық қасиетін түсіндіріп, ата-тегі туралы айтып отыруды парыз санаған. Қазақ «Қызың өссе, қызы жақсымен, ұлың өссе, ұлы жақсымен ауылдас бол», – деп бекер айтпаған.
Әркімде, ерекше көзге түсетін бір қасиет болады. Сол қасиетін бағалай білсе, оның қолынан келмейтін нәрсе жоқ, өзінің көздеген мақсатына жетеді. Талантсыз адам жоқ, өз орнын таппайтын адам бар. Қабілеттіліктің көзге көрінуіне септігін тигізетін отбасы, мектеп, жолдастар, ұжым. Ал, негізінде бәріне ізденімпаз адамның өзі түрткі болуы керек. Кемшіліксіз адам жоқ. Алдымен адам өзін жақсы білуі қажет. Ол үшін өзіңді-өзің мұқият тексер, толық зертте. Осыдан барып өзіңді-өзің тәрбиеле, өзіңді дамыт, өзіңді-өзің жетілдір.
Қыз балаларға табиғатынан нәзіктік пен ұяңдық, ер балаларға батылдық пен ұстамдылық тән. Біздің бойымызда мына қасиеттер: намысшылдық, ақылдылық, сыпайылылық, қонақжайлылық, парасат­тылық, елжандылық, адамгершілік, шыншылдық, қайраттылық, әділетшілдік, ар-намысты, әдет-ғұрыпты, ырымдарды сақтаушылық қалыптасуы тиіс.

Шолпан ТЕҢГЕБЕКОВА,
Қ.Өмірәлив атындағы жалпы
орта білім беретін мектебінің мұғалімі, қыздар ұйымының жетекшісі.

Білім мен тәрбие – егіз ұғым

Жұма, 12 Қараша 2021 00:00

2040 кокибел-1

Әрбір адамның өмірде толыққанды тұлға болып қалыптасуында құқықтық тәрбиенің алар орны ерекше. Тәрбиенің сан қырын қарастырсақ та құқықтық тәрбие, құқықтық сауаттылық көш ілгері болмақ. Қазіргі қоғамның алдында тұрған басты міндеттердің бірі – балалар мен жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтың алдын алу, кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстың өсуіне жол бермеу. Бұл мәселе, бүгінде көкейтесті мәселелердің біріне айналып отыр. Өрімдей жастардың қылмыс жасауы көз үйренген көрініске айналып, елді елең қылуда. Тәртібі қиын бала есейген сайын қылмыстың ауыр түрлерін жасауға бейімі арта беретінін ескерсек, бұл аса өткір мәселе екенін мойындауға мәжбүрміз.
Жасөспірімдердің қылмыс жасауының себептерін қарастырар болсақ, ол кейбір ата-аналардың бала тағдырына алаңдамауынан, оларды өз беттерінше қалдырып, мектептен тыс бос уақыттарында немен шұғылданып жүргендерін қадағаламауынан орын алады.
«Ел болам десең – бесігіңді түзе» деп дана халқымыз айтқандай, әрбір ата-ана өз баласының тәртібі мен тәрбиесіне аса мән беріп, бос уақытта немен айналысатынына қатаң бақылау жасаса, жасөспірімдер арасында құқық бұзушылық пен қылмыстың төмендеуіне көп септігін тигізер еді.
Жасөспірімдердің қылмысқа баруының жолдарын қарастырар болсақ – бала жүрегіне қатыгездікті дарытуға себеп болатын адамды қинау мен азаптап өлтірудің эпизодтарын қамтитын компьютерлік ойындар мен мультфильмдер. Онымен қоса сан ғасырдан бері дертке айналған арақ-шарап, есірткі, темекі, түнгі ойынханалар, маскүнемдікке салынған ата-ана, толық емес отбасы тағы да бар.
Отбасында толассыз ұрыс-керістен көз ашпаған жасөспірімдер қылмысқа жақын болып келеді. Олар ата-ана қамқорлығынсыз қалады.
Отбасында балаға дер кезінде қадағалау болып, ата-ана мен бала арасында сенімділік, достық сынды адами құндылықтар орнаса бала қылмыстық істерге бармасы анық. Отбасында жасөспірімдердің қылмысқа бармауын қадағалау жұмыстары басым болуы керек.
Қадағалаудың екі түрі бар. Біріншісі тікелей қадағалау – бұл сыртқы болып табылады, бұған шектеулер мен жазалаулар жатады. Тек шектеулер мен жазалаудың ара жігін ажыратып, саналы түрде қолдану керек.
Екіншісі түрі – көмекші қадағалау. Бұл сыйластық және махаббат. Жасөспірімдер ата-ана мен айналасындағы басқа адамдардың осы сезімдерін жақсы сезінеді. Сол себепті, отбасында баланы тек материалдық байлыққа ғана емес, рухани байлыққа бөлеп өсірсек, біздің ұрпақ қылмысқа бармайды.
Жас жеткіншектердің қылмысқа бой ұру мәселесі тек құқық қорғау органдарының ғана емес, ата-ананың, мектеп, арнаулы оқу орындары мен басқа да мемлекеттік және үкіметтік емес ұйымдардың қадағалауын талап етеді. Себебі, психолог мамандардың зерттеуіне сенсек, жас баланың саналы азамат болып қалыптасуында оның жанұяда, мектеп қабырғасында, көшеде көргендері ерекше орын алады. Ал, сабақтан тыс уақыттарда, каникул кез­дерінде демалыс маусымдарының дұрыс ұйымдастырылмауы, көшедегі келеңсіз оқиғалардың көптігі жасөспірімдердің қылмыс жасауына әкеп соқтыруы анық.
Қазақстанда заң бойынша кәмелетке толмаған жасөспірімдерге түнгі сағ. 22.00-ден кейін компьютерлік клубтарда отыруға және түнгі сағ. 23.00-ден кейін көшеде ата-анасыз жүруге тыйым салынған.
Елімізде кәмелетке толмаған құқық бұзушылардың ісімен шұғылданатын комиссия құрылған. Оған айтарлықтай арнайы өкілеттіліктер берілген.
Егер, ата-ана баласының тәрбиесіне қарамаса, комиссия оларды ата-ана құқынан да айыра алады.
Келешек ұрпақтың осындай құқыққа қайшы әрекеттер жасауға жол бермеу үшін, жасөспірімдер мен ата-аналар арасында құқықтық сауаттылықты арттыру керек. Осы орайда, арнайы жүйелі құрылған жос­парлар бойынша әрбір жеткіншекке, әрбір ата-анаға арнайы түсіндірме жұмыстары жасалады.
Демек, оқушылар да кәмелетке толмағандардың қатарына жатады. Негізінен жасөспірімдер арасындағы қыл­мыстың құпиясы тез ашылады. Өйткені, олар қылмысқа балалықпен, аңғалдықпен барады.
Демек, қылмыстың алдын алу, баланың бұрыс жолға түспеуі, ата-ананың, мектеп пен құқық қорғау органдарының бірлескен іс-қимылына байланысты екенін есте ұстау керек.
Құқық қызметкерлерінің мәлімдеме­леріне назар аударар болсақ, кәмелетке толмағандар көбінесе ұрлық, тонау секілді қылмыстар жасайды. Соңғы ­кезде аталған қылмыстар ішінде ұялы телефондарды ұрлау жиі орын алуда. Мұндай қылмыстық істер бойынша жәбірленушілер құқықбұзушылардан жасы кіші, әлсіздеу, кәмелеттік жасқа толмағандар болып табылады.
Ендеше, келешек ғұмырымызды жалғастырар ұрпағымыздың тәрбиесімен осы кезден бастап айналысып, жас өспірім­деріміздің болашағына дұрыс бағдар беріп рухани жан-дүниесін байытып, елім, жұртым – деп тұратын азамат етіп өсірейік.

Қайым АХАЕВ,
«Көкібел» жалпы орта білім беретін
мектебі директорының тәрбие ісі
жөніндегі орынбасары.