ТҰТАС БУЫННЫҢ ТӨЛ БАСЫ

Жұма, 23 Қырқүйек 2022 00:00

1652449150 ah

Қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, халқымыздың қайраткері, ақын, публицист, ғұлама методист, педагог, оқулықтар авторы, жазуының реформаторы, алғашқы көсем, білімінің іргетасын қалаушы,әдебиеттарихы,әдебиеттану ғылымының алғашқы зерттеушісі, филолог-ғалым, ғұлама методист, педагог, оқулықтар авторы, жазуының реформаторы, алғашқы көсем, Қазақстан ғылымын алғашқы ұйымдастырушыларының бірі, ақын, сазгер, халқымыздың әдебиет пен өнер саласындағы ірі қайраткері аудармашысы Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы Қостанай облысында дүниеге келген. Торғайдағы орыс-қазақ училищесінде, Ыбырай Алтынсарин салдырған мұғалімдер мектебінде дәріс алады. Ол еңбек жолын ұстаздық қызметтен бастайды.
А.Байтұрсынов шығармашылық жолын өлең жазудан бастаған. Тұтас буынның төл басы болған Байтұрсыновтың алғашқы кітабы "Қырық мысал" атты аударма жинағы 1909- жылы жарық көрген. Ол бұл еңбегінде Ресей отаршыларының зорлық-зомбылығын, елдің тұралаған халін жұмбақтап,тұспалдап жеткізеді.
Аударма арқылы қазақ қауымындағы, заман ағымындағы кемшіліктерді, әлеуметтік проблемаларды көтеріп, көрсете білді. Мысалдар арқылы халқына ғибрат, өсиет, ақыл-нақыл айтуы, жақсылыққа, адалдыққа, ғылымға шақыруында.
Ақынның азаматтық арман–мақсаты, ой-толғамдары кестеленген өлеңдері «Маса» деген атпен жеке кітап болып жарық көреді.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ графикасының негізіне қазақтың мәдени дүниесіне көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады. Сол 1912-1925 жылдар арасында 7 рет қайта басылып, оқыту ісінде ұзақ әрі кең пайдаланылады.
1926-жылы ғалым «Әліп-бидің»жаңа түрін жазады.Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінің табиғатын,құрылымын танып-танытудағы қызметі енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар жазумен ұласады. Осы тұста оның атақты «Тіл-құрал» атты үш бөлімнен тұратын, үш шағын кітап болып жарияланған оқулықтар жазылды.
Байтұрсынов – ықпалымен сәуірде Алашорда басшылары мен мүшелеріне Кеңес үкіметінің кешірімі жарияланады. Байтұрсынұлы бұл тарихи кезеңде «патшалардың төрінде отырғаннан, социалистердің босағасында өлгенім артық» деген пікірде болды. 1920-жылы В.И.Ленинге үкіметінің Қазақстанды басқару ісіндегі алғашқы қадамын қатал сынға алған хатын жолдайды.
Байтұрсынұлы тілші-ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты,өзгешеліктері, араб әліпбиінің жайы, терминдер, қазақ тілін оқыту әдістемесі туралы мақалалар жазды. 1926-жылы Бакуде болған түркітанушылардың Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып, Түркі тілдеріндегі терминология жайлы» деген тақырыпта баяндама жасады. Байтұрсынұлы қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш жұмсады. Осы мақсатта 1912-жылы «Оқу құралы»,1914-жылы «Тіл құралы», ересектердің сауатын ашуға арнап 1924-жылы «Әліпби»,1926 жылы «Жаңа әліпби» атты оқулықтар мен тың еңбектер ұсынды. Қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша ғылыми термин жасап,морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау, жаңаша анықтамалар берді. Қазақ фонетикасы мен грамматикасын талдауда тілдің ерекшеліктері мен өзіндік даму барысын ескеру принципін ұстады. Байтұрсынұлы қазақ тілі білімін қалыптастырып, оның ірге тасын қалады. Араб графикасына негізделген қазақ жазуының реформаторы болды.

Юлдуз КӘРІМ,
Ж.Есіркепов атындағы жалпы
орта білім беретін мектебінің
қазақ тілі мен әдебиеті пәні
мұғалімі.

Түркі тілдес халықтар — қазақ, өзбек, қарақалпақ, қырғыз және ноғай ұлттарын бірлестіруде Қожа Ахмет Ясауи факторы елдің қалыптасуында басты тұлғалар ретінде тілге алынады.
Жалпы алғанда, өзбек пен қазақ өздерінің рухани қалыптасу үдерісін тікелей Қожа Ахмет Яссауи әулиенің қызметтерімен байланыстырады. Сол тұрғыдан алып қарағанда: Қожа Ахмет Яссауи бабамыз түркі халықтарының жалпы ата-бабасы ретінде түркі тілді халықтардың этноәлеуметтік-мәдени ғана емес, саяси бірлігін қамтамасыз етуде де маңызды рөл ойнаған тұлға ретінде маңызды саналады.
Қожа Ахмет Яссауидің бейнесінде түркі елдің рухани қалыптасуының алғашқы жолын басып өткенін тағы да дәлелдейді.
Яғни,әлеуметтік-саяси факторлар ықпалында тұтас Ясауи хикметтері тілі айналадағы түркі тілдер әсерінен мәдени трансформациялануынан, әрбір түркі ұлттар тілінде орфоэпикалық бойынша ерекшеленетіні байқалса да, олардың әлеуметтік-тарихи қалыптасу үдерістерінің тұтастығынан, қайсы ұлтты тілінде айтылуынан тыс өзара туысқандық байланыстарын бірлік ретінде мойындау қажет.Көптеген түркі халықтар құрамындағы ұлттар тұтас қалыптасу үдерісіне ие , яғни олар бір атадан (Түркі ата) тарағандықтан, олардың арасында туысқандық байланыстар бар . Ясауиді рухани тұрғыдан өзінің пірі деп білген, бұл факторды түркі халықтары бірлігін қамтамасыз ету жолында да пайдалану керек екендігін, мұнда барша ұлт құрамындағы елдер — этникалық тұтастықты қамтитын берік сақина ретінде көрсетеді.
Қожа Ахмет Ясауидің әдеби мұрасы тек түркі әлем ғана емес мұсылман әлемінде әлеуметтік өмірді ағарту-діни құндылықтар негізінде жолға қойып, жастарымызда мейір-шапағат, Отанға адалдық, шынайылық сипаттарды жоғарылатуда маңызды қадам жасады.
Ясауи мұраларын насихаттауда бір параққа сыйғыза алмаспыз. ХХ ғасырдың соңында түркі халықтары ұлттық тәуелсіздікке жетіп, ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа насихаттап, тарихи идеологияларды сақтап келген, сонымен қатар кейбір жазба деректерде көрініс тапқан тұлғалар, сондай-ақ олардың ел бірлігін, татулық пен бауырмалдықты сақтау — елдің өздігін абайлап сақтаумен тең екені, идеялардың жас ұрпақ арасында насихаттау мүмкіндігіне ие болды. Тарихи идеология адамның ақыл-парасатын шарықтаумен бірге өз еліне махаббат, Отанға адалдық, тұлғаларға қатысты ізет -құрмет сезімін қалыптастырады. Жалпы алғанда халықты жинап, оған бас болу және сыртқы қауіптерден оларды қорғау жауапкершілігін біздің ата-бабаларымыз жақсы түсінген. Сол мақсатта Ясауи мұрасын түркі елдерінде соның ішінде қазақ халқына дәріптеу, насихаттау шаралары жүруде.Жүргізіліп жатқан шаралардың барлығы өзінің нәтижесін берері сөзсіз.

Назерке ДӘУЛЕТБЕК,
Қ.Өмірәлиев атындағы жалпы
орта білім беретін мектебінің
9-сынып оқушысы.

98465465365435564

Ахмет Байтұрсынұлы қазақ балаларын ел қатарына қосылып, білім алуына 1896-жылдары көңіл бөле бастады. 1905-жылдары Ресей «Кіндік үкіметіне» жазылған петициядан, редакторы болып «Қазақ» газетін шығарып, оның бетінде мәселелер көтеруінен, қазақ балаларын ана тілінде сауаттандырып, әрі ана тілінде оқыту үшін жүргізген күресінен, ең соңғысы сол ана тілінде оқытатын оқулықтар жазуынан, халық ағарту кадрларын дайындап, жас қазақ интелегенциясы өкілдерін баулуынан танылады.
Ахммет Байтұрсынұлын үстіміздегі ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы қазақ қауымы көшінің рухани басшысы етіп танытқан – оның қазақ халқын «іргелі жұрт» қатарына қосу үшін жүргізген күресі және сол күресте ұстанған бір қаруы — ағартушылық идеясы болды.
Оқу-ағарту идеясы – Ахмет Байтұрсынұлының әлеуметтік қызметінің арқауы, азаматтық борышының негізі, идеологиялық платформасының тіреуі. Бұл платформаны мықтап ұстауға итермелеген – оның туған халқының тағдырын ойлаған қам-қарекеті. ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамы жатқан отар ел болатын. Халқы үшін сол кезде бебеу қаққан ойшылдардың көзімен көріп, сөзімен айтқанда, бұл тұстағы қазақ халқы «көгі қараңғы, көңілі ұйқылы, еспесі жоқ қайығы қалтылдақ, малы талауда, жаны қамауда» болған «қайран ел, қайран жұрт» еді. Қазақ халқын әлеуметтік теңдікке, азаматтық мәдениетке жеткізетін, амал-әрекеттің бастысы «түгел қазақты» сауатты етіп, көзін ашу, «наландық, өнерсіздік ата жолдасымыз болған соң, олжалы жерде үлестен қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы жерде жолдан қағылғанымыз – бәрі надандық кесапаты».
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910-жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ графикасының негізіне қазақтың мәдени дүниесінде көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады. Оны қазақ фонетикасына икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды алфавиттен шығарады, арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің жуанды-жіңішкелі үндестік заңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24 таңбадан тұратын өзі «қазақ жазуы» деп, өзгелер «Байтұрсынов жазуы» деп атаған қазақтың ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады. Сөйтіп, оқу-ағарту идеясына сол кезіндегі интелегенциясы жаппай мойын бұрды. Әрбір зиялы азамат халқына қара танытып, сауатын ашуды, ол әрекетті «Әліппе» құралдарын жазудан бастауды мақсат етті.
«Тіл – құрал» тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана тілімізде танудың басы болды, қазіргі қазақ тілі атты ғылым саласының іргетасы болып қаланды. Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құралы» мен «Тіл құралдарының» орны айрықша. Кезінде қазақ қауымы Байтұрсынұлы десе, Байтұрсынұлын «Тіл – құралды», «Тіл құралы» десе, Ахметті қазір – Ахаң деп танитын болған.
Қазақ тілін ана тілімізде тұңғыш зерттеуші Ахмет Байтұрсынұлы өзінің алдына жүйелі бағдарлама қойғанға ұқсайды: ол әуелі қазақтың ұлттық жазуын графикасын жасауды мақсат еткен, бұл үшін араб алфавиті негізіндегі «Байтұрсынов жазуы» (Төте жазу) дүниеге келген, екінші – сол жазумен сауат аштыруды ойлаған, бұл үшін «Оқу құралы» атты әліппе оқулығын жазған, одан соң қазақ тілінің грамматикалық құрылымын ана тілінде талдап беру мақсатын қойғаң бұл үшін «Тіл құралды» жазған.

Перизат ЫРСАЛЫ,
аудандық мәдениет сарайы
директорының орынбасары.

ТАМЫЗ КЕҢЕСІ ӨТТІ

Жұма, 02 Қырқүйек 2022 00:00

411d3afd-2e67-48e4-b7e5-81d4a4cc8a4b

Жуырда Қазығұрт ауданының адами әлеуетті дамыту бөлімінің ұйымдастыруымен аудандық мәдениет сарайында «Білімді ұлт: терең білім, еңбекқорлық және отаншылдық қасиет» тақырыбында аудандық педагогикалық тамыз кеңесі өтті.
Тамыз кеңесіне аудан әкімі Арман Абдуллаев, Түркістан облысы адами әлеуетті дамыту басқармасының бас маманы Еркін Бекжанов, аудандық мәслихат хатшысы Өрісбай Көпеев, аудандық адами әлеуетті дамыту бөлімінің басшысы Асан Уисимбаев, «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ «Түркістан облысы және Шымкент қаласы кәсіби даму институты» филиалы директорының инновациялық білім беру жөніндегі орынбасары Мухтар Ахтаев және кәсіподақ кеңесінің өкілдері, мектеп басшылары мен педагогтар қатысты.
Аудан әкімі А.Абдуллаев және Түркістан облысы адами әлеуетті дамыту басқармасының бас маманы Е.Бекжанов кеңеске қатысушыларды жаңа оқу жылының басталуымен құттықтап, биылғы білім саласындағы атқарылған бірқатар жұмыстарға тоқталып өтті.

12fe658b-5836-43c4-a510-49ce16981c5a
Кеңес модераторы Қазығұрт ауданының адами әлеуетті дамыту бөлімінің басшысы А.Уисимбаев «Білімнің басты құндылықтары: отаншылдық, білімге құштарлық, еңбекқорлық» тақырыбында 2021-2022 оқу жылында атқарылған жұмыстар мен жаңа оқу жылындағы міндеттемелермен таныстырды.
Алқалы жиын барысында «Мұғалімдердің пәндік құзыреттіліктерін дамыту курстарының ерекшеліктері» тақырыбында «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ «Түркістан облысы және Шымкент қаласы кәсіби даму институты» филиалы директорының инновациялық білім беру жөніндегі орынбасары М.Ахтаев баяндама жасады.
Іс-шара соңында өскелең ұрпақты оқыту мен тәрбиелеу ісінде қол жеткізген табыстары мен білім саласына сіңірген еңбектері үшін бірқатар педагогтар ҚР Оқу-ағарту министрлігінің, адами әлеуетті дамыту басқармасының, Қазығұрт аудандық мәслихатының, Қазығұрт ауданының адами әлеуетті дамыту бөлімінің «Алғыс хаттарымен» марапатталды.

Ақтолқын ШЕРОВА,
аудандық адами әлеуетті дамыту
бөлімінің әдістемелік кабинет меңгерушісі.

БІЛІМ НЕГІЗІ – БАСТАУЫШ МЕКТЕП

Жұма, 02 Қырқүйек 2022 00:00

7a08107b-f04b-4d3c-80c9-0097f3251dff

Егеменді еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер, жігерлі де батыл, өзіне-өзі сенімді, интеллектуалдық деңгейі биік, дүниетанымы дұрыс қалыптасқан азамат етіп тәрбиелеуде мектептің алатын орны айрықша. Мектеп қазіргі қоғамның дамуымен, әлеуметтік практикамен тығыз байланысты. Мектеп өмірі балаға жаңа алемнің есігін ашып беріп, рухани дүниесінің қалыптасуына негіз салады. Тәрбиенің сан саналы, күрделі мәсе-лелеріне терең бойлауға бастайтын, күнделікті тұрмыста кездесетін дағдылар арқылы баланың жан дүниесіне әсер ететін білім мен тәрбиенің алғашқы баспалдағы – бастауыш мектеп. Бастауыш саты – білім, дағды, іскерліктің қалыптасуының бастамасы болып табылады. Келешекте жалпы білім алу мен кез келген арнаулы мамандықтарға талпынудың іргетасы осы бастауышта қаланбақ. Сондықтан, оның сипаты мен мазмұны, оқытудың әдістері мен формалары қазіргі жағдайда жан-жақты талданып отыр. Өйткені, баланың жеке бас қасиеттері, оның адамгершілігінің, белсенділігінің қалыптасуы мектепке дейінгі тәрбие мен бастауыш сыныптарда жүзеге аспақ. Оқушының рухани күш-қуаты мен ерік-жігерінің, шығармашылық қабілетінің, жалпы мүмкіндіктерінің ашылар кезі. Бастауыш мектептің негізгі міндеті – жеке тұлғаны дамытып, оның алғашқы қалыптасуын қамтамасыз ету, білімге деген сенімін нығайту, іскерлігі мен дүниетанымын қалыптастыру, оқуға деген қызығушылығын оятып, ынтасын арттыру болып табылады. Ендеше осы міндеттерді жүзеге асыратын басты тұлға – ұстаз. Тек мықты ұстаз ғана осындай ауыр жүкті алып жүре алады. Халқымыз әрқашан да ұстаз мәртебесін көтеріп, аса жоғары қастерлеп, бағалаған. «Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға», «Адамның адамшылығы жақсы ұстаздан болады» деп айтқан ұлы Абай. Ал чехтің педагогі Я.А.Коменский: «Мұғалім мәңгі нұрдың қызметшісі, ол барлық ой мен қимыл-әрекетіне ақылдың дәнін сеуіп, нұр құятын тынымсыз жалын иесі» деп ұстаздар қауымын жоғары бағалаған. Мектеп табалдырығын аттаған жас бала ертеңгі ел тұтқасы десек, оларды парасатты, саналы азамат етіп тәрбиелеу – әрбір ұстаздың борышы. Бүгінгі мұғалім мектеп оқушыларына тек білім беріп қана қоймай, оларды халықтық педагогиканың нәрлі қайнарымен сусындату, әрбір оқушы бойын-да ұлттық мінез-құлық, адамгершілік, сыпайылық пен кішіпейілділік қасиеттерін қалыптастыруға, баланың жан дүниесін рухани қазыналармен байытуға, қазақ халқының әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін меңгертуге тиіс. Алдыңғы қатарлы тәжірибені жетілдіре отырып, оқу үрдісіне жаңа әдіс-тәсілдерді, оқытудың жаңа технологияларын енгізіп, оқушылардың жалпы дамуын қамтамасыз етуі керек. Бала жаны жаңалыққа құмар, білмегенін білгісі келіп, белгісіз нәрсені ашуға тырысатын болғандықтан, бастауыш сынып мұғалімі олардың осы талпынысын дамытуға көңіл бөлуі тиіс. Оқушылардың сүйіспеншілігін арттыру мақсатында сабақ барысында тиімді әдіс-тәсілдерді енгізіп, оны ұйымдастыру формасын түрлендіріп отыру – мұғалімнің басты міндеті екені белгілі. Мұндай жағдайда мұғалімнің шеберлігі, ұйымдастырушылық қабіле­ті үлкен рөл атқарады. Мектеп оқушылары үшін мұғалім олар елітейтін, үлгі ететін абыройлы жан. Олар ұстазының бүкіл іс-қимылына, жүріс-тұрысына, сөйлеу мәнеріне, адаммен қарым-қатынасына еліктейді. Сондықтан да, жауапкершілігі мол, адал да мейірімді, әділ де парасатты, рухани дүниесі бай педагогтар ғана балаға білім мен тәрбие беріп, оның жан дүниесіне әсер ете алады.

Малика ДАРАПОВА,
Т.Рысқұлов атындағы мектеп-лицейінің
бастауыш сынып мұғалімі.

00maxresdefault

Біз қазіргі қоғамда мектепте сауат ашып оқып жүрген әліппені кім дайындағанын,сол жолда қанша тосқауылдарға тап болғанын естиміз бірақ бастан өзіміз өткермегенсоң сезінбейміз. Төл әліппе құрастырылып қарапайым халық XX ғасырға КСРО құрамындағы шалғай ауылдарда сауат ашуы ол кездер үшін таңданарлық жағдайдың бірі болды. Ол үшін аянбай еңбек еткен ұлы ұстазымыз Ахмет Байтұрсынұлы!
Ұстаз – балаға білім беруге, тәлім-тәрбие беруге ешқашан жалықпаған, талмаған. Біздің қоғамымыздағы осындай ұлы ұстаздардың бірі – Ахмет Байтұрсынов.
Бұл жолда әрқашан ізденісте болған – ұлы тұлға деп санаймын. Ұлт ұстазы, қазақ халқының біртуар азаматы, яғни Ахмет Байтұрсынов табиғатынан аса дарынды болған. Талапты бала Ахмет 1882- 1884 жылы хат танып, артынан жақын жердегі ауыл мектебінен сауат ашып, 1886- 1891 жылы Орынбордағы мұғалімдік мектепте оқиды, білім алды. 1895 жылы 1 маусымнан бастап мұғалімдік жолын бастады. Ахмет Байтұрсынов 1921-1925 жылдары Орынбордағы кейіннен 1926-1928 жылы Ташкенттегі Қазақ халық ағарту институттарында қазақ тілі мен әдебиеті, мәдениет тарихы пәндерінен сабақ берген ұстаз. 1928 жылы Алматыда Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының ашылуына байланысты ректордың шақыруымен осы оқу орнына профессор қызметіне ауысты.
Халқын «Маса» боп оятқан Ахмет Байтұрсыновтың қазақ әдебиетінің даму кезеңдерін ғылыми негізде топтап берген. А. Байтұрсынұлы «Әдебиет танытқышымен» қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салды. Сондай-ақ ол - әдебиет тарихының мұрасын, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаған зерттеуші ғалым болым қазақ тарихының төрінен орын алды.
Ахмет Байтұрсынұлыны қазақ даласының "Сегіз қырлы, бір сырлы" деп аталатын атақты адамдарына жатқызуға әбден болады. Ол талантты әдебиеттанушы, терең ойшыл, ізденуші ғалым, жарқыраған публицист, жанқияр саясаткер,керемет ұйымдастырушы және өз халқының дамуына қызығушылық танытқан қоғам қайраткері болды деп білемін. Ол энциклопедиялық ақыл мен ерекше қабілеті бар,айналасындағы адамдардың тағдырына бей-жай қарамайтын адам деп санаймын. Ахмет Байтұрсынұлы өзінің білімділігімен сауаттылығымен,дарынымен халықты өзіне тарта білді.
Ахмет Байтұрсынов бас қасында болған әр бір жоба кемелдіктің жоғары деңгейіне жетті десем артық айтпаған болармын. Ол біз үшін қашанда «түнгі аспанның төрінде жарқырап тұрған шоқ жұлдыз!»болып жадымызда қалады.
Ахмет Байтұрсынов халқы үшін атқарған жұмыстарының аса маңыздыларын атап айтатын болсам: Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов пен бірге қазақ халқының ұлттық сауаты мен білім айнасына айналған «Қазақ» газетін басып шығаруы, араб жазуын қолдана отырып «Төте жазу» жасауы және де «Алаш Орда» қызметіне қатысуы.
Ахмет Байтұрсынов атамыздың өмірінде өзгеде айтулы оқиғалар болды. Алайда дәл осы оқиғалар қазақ халқының өмірінде терең із қалдырды деп санаймын.
"Қазақ" газетінде сол кездегі қайта өркендеген қазақ қоғамы үшін танымның кең көкжиегін ашқан мазмұны терең және тақырып бойынша алуан түрлі материалдар басылып шықты.Осы басылымның арқасында қазақтар қазіргі өркениетті ұлттың қалыптасуы жолында өте маңызды қадам жасады деп айтуға болады.
Ахмет Байтұрсынұлы – 1913- 1918 жылдары Орынбор шаһарында таза қазақ тілінде шығып тұрған газет- “Қазақты” редакциялап, жарыққа шығарып тұруы сол уақыттағы батыл қабамы,белесті кезеңі деп санаймын.Ахмет Байтұрсынұлы тек білім берумен шектеліп қалған емес.Алған белестері көп.Ахмет атамыздың көтерген мәселелерінің бірі- қазақ халқын қорлап, тарихи шын атын бұрмалауға наразылық болды. “Түрік баласы” деп қол қойған автордың мақаласында “Қазақ- қазақ, қырғыз өз алдына қырғыз, бұлардың арасында ешбір ілік жоқ. Түрікмен мен башқұрт қандай басқа болса, қазақ пен қырғыз да сондай басқа – басқа ел”- деп тайға таңба басқандай, қазақтың өз алдына дербес жұрт екені айқын да ашық айтылады. Осылай қозғалған қоғамдық пікір үдей түсіп, ақыры 1925 жылдың 15-19 сәуір күндері қазақ АКСР- нің жаңа астанасы Қызылорда қаласында Кеңестердің V съезі болып өттеді. Сол съезде Ахмет Байтұрсынұлы атамыз тағы бір ерлік көрсетіп, халқымызға өзінің ҚАЗАҚ деген атын қайтарып, елімізді қазақтың Автономиялық Социалистік Республикасы деп атау жөнінде ұсыныс енгізді. Кеңестер бұл ұсынысты бірауыздан қолдап, АКСР- і деп атауға шешім қабылдады.Бұл оқиға тарихи сәт болып қазақ тарихынан орын алды.
Ахмет Байтұрсынұлы - қыры мен сыры мол адам. Біріншіден, ол қазақ тілінің тұңғыш әліппесі мен оқулықтарының авторы.Соңынан із салған жаңашыл ағартушы. Ол жазған мектеп оқулықтары 1914-1915 жылдан 1927-1928 жылға дейін пайдаланылып келді. Қазақ оқушыларының бірнеше буыны сауатын Байтұрсынұлының “Әліп - биімен” ашып, ана тілін Байтұрсынұлының “Тіл құралы” арқылы оқып үйренді. Ахмет Байтұрсынұлының жас қазақ ғылымына еткен қызметі тек тіл білімі саласында емес, әдебиет тану саласында да айтарлықтай болды деп санаймын. А. Байтұрсыновтың “Әдебиет танытқыш” атты көлемді еңбегі- әдебиеттану ғылымы мен қазақ әдебиеті тарихына арналған тұңғыш зерттеу жұмысы.Қазақтың ұлттық әдебиеттануының ғылыми негізі, әдістемелік арналары, басты- басты терминдері мен категориялары түп- түгел осы кітапта қалыптастырылған.
Мұхтар Әуезов Ахмет Байтұрсынұлы жайлы былай деген: “Бір басында сан салалы өнер тоғысқан, телегей- теңіз энциклопедиялық білім иесі, қайшылығы мол тартысты ғұмырында қараңғы қалың елін жарқын болашаққа сүйреуден басқа бақыт бар деп білмеген ірі тұлға, халықтың “рухани көсемі”. Ахмет Байтұрсыновтың атын қазақ баласының естімеген адам жок деп ойлаймын.Ахмет Байтұрсынұлы жасаған әліпбиі мен оқу құралдарын оқып, сол ғылыми еңбектерінің арқасында қаншама адам сауатын ашты.Атамыз Қазақстанның әр түрлі облыстарынан мектептер ашты және ұстаздық жұмыспен айналысты.Жарғақ құлағы жастыққа тимей, масаша ызылдап, туған халқын оқуға, өнер- білімге шақырды.Өркениетті елдерден кейін қалып, көрінгенге жем болып жүргеніміз біліміміздің, өнеріміздің жеткіліксіздігінен, оқыса, ілгері кеткен елдер қатарына қосылуға талпынса, қазақ халқы да ешкімге есесін жібермейді.Әңгіме талаптануда, намыстануда дейді.
Балалар, оқуға бар жатпа қарап,
Жуынып, киініңдер шапшаңырақ.
Шақырды тауық мана әлдеқашан,
Қарап тұр терезеден күн сығалап,- деген өлең шумақтарымен балаларды мектепке оқуға шақырды. Сәбит Мұқанов былай деген: Ұлы ағартушы Алтынсариннің бастамасын ілгері дамытып, нағыз ғылымдық дәрежеге көтеріп, жетер жеріне жеткізіп берген – Ахмет Байтұрсынов.
Ұлт ұстазына айналған, өмірбойы ұйқыдағы халқын «Маса» боп ызыңдап оятуды көздеген, «қазаққа қазақты сүюді үйреткен» Ахмет Байтұрсынұлының халқы үшін еткен қызметі сөзбен айту жеткіліксіз. Ол қазақ үшін бес рет түрмеге түсіп: «Асықпаңдар! Артымызда қазы бар...» деп, соңында атылып кете барған асыл боздақ еді.Оның өмір жолын, жасаған қызметін білуге,бағалауға – біздерге парыз деп санаймын.

2b1cfc59-0b47-4427-bc82-7fbbbfd53fea
Екінші дүниежүзілік соғыстың батыры Бауыржан Момышұлы Қазақ тілі туралы былай деп жазады: "біздің ана тіліміз – біздің халықтық қадір-қасиетіміз бен мемлекеттілігіміздің мәні, тот баспайтын өзегі. Ана сүтімен сіңірген ана тілімізді білмеу - барлық ата-бабаларымызды, бүкіл тарихымызды ұмыту дегенді білдіреді".
Қорыта келе төл тарихымыздан бабаларымыздың ұлты үшін жасаған еңбектерін бағалай білу мен қадірлеу біздің парызымыз.Ахмет Байтұрсынұлы атамыздың еңбегін бүгінгі жастар,сіздермен біздер жемісін жеп отырмыз.басына қаншама қиындық тап болсада тіпті атылуға барсада жүрегі ұрпағы үшін соққан атамыздың алында біз қарыздармыз.Бізге қалдырған еңбектерін пайдалана отырып болашақ ұрпаққа жеткізу біздің бойымыздағы міндетіміз.Біздің кім екенімізді, қайдан шыққанымызды, ана тіліміздің қай тілі екенін және осындай жаңа Тәуелсіз Қазақстандағы әл-ауқатымыз қандай тұлғалардың арқасында екенін мәңгі есте сақтауымыз шарт деп білемін.
Ахмет Байтұрсынов – ақын, жазушы, аудармашы, публицист, қоғам қайраткері, ағартушы, түркітанушы, әдебиетші, тілші, ғалым этнограф, фольклорист ... Оның бүкіл еңбегінің мәнін бір ауыз сөзге сыйғызып айтар болсақ, ол бас әріппен жазылған ұстаз, халық ұстазы.

Ақмарал ЖАМАЛОВА,
Қ.Өмірәлиев атындағы жалпы орта
білім беретін мектебінің қазақ
тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі.

2021 10 12 031ae5f6-6033-43c9-b67c-f91f12080fe0

Біздің ертеңгі болашағымыз бүгінгі ұрпақ тәрбиесіне байланысты. Баланың өсіп-өркендеуіне, қоршаған ортадағы дүниеге көз қарасының дамуына, олардың тілдерінің дамып, өз ойларын толық жеткізе білуіне ойынның алатын орыны ерекше.
Мектеп жасына дейінгі балалар үнемі қозғалыста болады, жүреді, жүгіреді, ойнайды.
Ойынмен балалардың дейіні, ойлау, қабілетті, тапқырлығы арта түседі.
Халық даналығындағы «ойнай білмеген, ойлай да білмейді», «ойында озған, өмірде де озады» деген аталы сөздің сырына жүгінсек, мектеп алды жеткіншектің ойынға деген құлқы, қарым-қатынасы, мінез-құлық көріністері олар өсіп есейгенде де өмірінде жалғаса береді.
Ойын – баланың негізгі әрекеті. Ойын үрдісінде балауса өрен өзін қоршаған орта да үлкендер сияқты өмір сүреді, әрекет етеді. Ойын әрекетінің ең негізгі түрлерінің бірі – дидактикалық ойын. Бала жеке және белсенді әрекеттер арқылы адамгершілікке және әсершілдікке бейімделіп өзара қарым-қатынас жасайды. Ойын арқылы балаларды жан-жақты тәрбиелейміз.
Дидактикалық ойындар тапсырмаларды шешуде мектеп алды оқушыларына қолайлы жағдай туғызады. Ойын барысында жасөспірім шығармашылығын байытуға бағыт алады. Әрекеті арқылы баланың қимыл - қозғалысы, дене бітімі жетілдірілсе, амал тәсілдері ой-сананың дамуына ықпал етеді.
Ойын негізінде шеңбер бойында өткен дұрыс. Өйткені, бала әр уақытта бар оқиғаның ортасында болғанды ұнатады. Шеңбер бойында мейірімді, бір- бірін түсінетін, бір-біріне жақсылық тілейтін балалар отырады. Шеңбердегі жылулық пен қайырымдылық жеткіншектің өзіне деген сенімділігі арттыра түседі.
Баланың тілін дамытуда сөйлеу, тілдің дыбысталуына сөздік қорын жетілдіру үшін, сабақта ойын кезінде дидактикалық ойындардың маңызы зор. Оқу барысында баланың зейіні, тіл байлығы, қиялы жетіліп, сөздік қорлары мен есте сақтау қабілеттері дамып, өзін-өзі бақылауға үйренеді.
Біздің мақсатымыз – жас жеткіншекті Отанын, туған жерін сүйе білетін азамат етіп тәрбиелеу.
Сахналық ойын кезінде баланың қиялы,білуге деген ұмтылысы, достары арасында ұжымның қарым-қатынасы артып, белсенділігі қалыптасып достарымен жақсы сыйластықты білуге үйретеді.
Баланың бойына ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр мұраларын сіңіріп, болашақ табиғат жанашыры болатын рухани жан-дүниесі бай ұрпақ тәрбиелеу – парызымыз.
Ойын ойнағанда ойынның шартын дұрыс орындап, ондағы суреттер мен тапсырмаларға жауап беріп үйретеді, әрекет кезінде жолдастарын тыңдап, қатесін дүзетіп ойынға ынталанады.
Ойын сабақты бекіту меңгерген тапсырма туралы білімдерін кеңейтіп, шығармашылығын дамытуда тіл байлығын молайту үшін, сабақ тақырыбында мақсатына сай таңдап алынады.
Табиғат – адам баласын азамат етіп қалыптастыруда таптырмайтын тәрбие құралы.Табиғат сырын түсіну арқылы бала сұлулықты сезініп, оған қуанады адамгершілік, мейірбандық сезімі орнығады.
Табиғаттың әсемдігін сезіну баланың шығармашылық өрісін өсіріп, талғамға жетілдіріп, тіл байлығын арттырады.
Бүгінгі балалар ертеңгі еліміздің болашақ азаматтары екенін естен шығармауымыз керек.

Тоғжан ӘЛІПБАЙ,
Қазығұрт аудандық
ауруханасының психолог
маманы

Орысша оқығандар орыс сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген, ноғайша оқығандар ноғай сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Қазақ сөздерін алып, орыс я ноғай жүйесімен тізсе, әрине, ол нағыз қазақша болып шықпайды. Сондай кемшілік болмас үшін әр жұрт баласын әуелінде өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып, балалар әбден дағдыланғаннан кейін басқаша оқыта бастайды. Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше әуелі ана тілімізбен оқытып, сонан соң басқаша оқытуға тиіспіз.

fd907d23825c0a26df046fdd869bd25d094b8519
Адамзат мәдениеті тарихында алфавит пен жазудың маңызы ерекше. Жазу – адамдардың кеңістік пен уақытқа тәуелді болмай, әлеуметтік өмірдің барлық саласында кең түрде қарым-қатынас жасауына мүмкіндік беретін құрал. Әр халықтың рухани, мәдени өсуін, даму деңгейін көрсететін әлеуметтік мәні зор құбылыс ретінде жазу - өткен мен бүгінгіні, бүгін мен келешекті жалғастыратын алтын көпір. Еліміздің бүгінгі жеткен биігіне шығуы жолында жазу мәдениетіміздің де өз үлесін қосқанын жоққа шығармаймыз. Себебі жазу – мәдениеттің ажырамас бір бөлшегі. Ал жазудың өзгертілуі сол халықтың мәдени өміріне, әлеуметтік психологиясына әсер етеді. Халықтың ғасырлар бойы игерген барлық жетістіктері жазу мұрасы арқылы танылады. Бір жазудан екіншісіне көшу халықтың осы рухани байлықтан сусындауынан қосымша қиындық келтіруі мүмкін. Сондықтан алфавит пен жазу мәселесіне әлеуметтік лингвистика тұрғысынан жете назар аударған жөн деп білеміз. Осы орайда, қазақ жазуы тарихында алғашқы түрен салушы, қазақ тіл білімінің атасы Ахмет Байтұрсынов есімін құрметпен еске аламыз. Сол кезеңде, яғни ХІХ ғасырдың соңынан бастап, Ахмет Байтұрсынов еңбек еткен алғашқы кезеңде, қазақ халқының өзге түркі халықтары сияқты 4-5 ғасыр бойы қолданып келген араб жазуы қазақ тілінің дыбыстық жүйесін толық бере алмайтыны, оның түркі тілдеріне жарамсыздығы мен кемшілік жақтары баспасөз беттерінде айтылып, қазақ жазуын жетілдіру керек деген мәселе көтеріле бастаған еді. Міне, осы көзқарастарды өз мақсаттарына шеберлікпен пайдаланған Н.И.Ильминский бастаған миссионерлер араб жазуының кемшіліктерін сынай отырып, қазақ жазуын бірден орыс графикасына көшіру идеясын уағыздай бастады.Н.И.Ильминскийдің пікірінше, алфавитті қай халық болса да, дінмен байланысты қабылдаған, мысалға, европа халықтары латын алфавитін – латын шіркеуі, орыстардың алфавиті – славян шіркеуі, ал мұсылман елдерінің араб жазуы ислам дінінің таралуымен байланысты қабылданған. Араб жазуы – мұсылман халықтарын ислам дінімен байланыстырушы үлкен құрал. Сондықтан, Ильминский бастаған патша өкіметінің миссионерлері, түркі халықтары жазуына орыс алфавитін енгізу арқылы «екі қоянды бір оқпен өлтіруге болады»: біріншіден, оларды мұсылман дінінен айруға болады, екіншіден, орыс графикасы арқылы оларды біртіндеп тілінен, дінінен айырып, православие дініне көшіруге болады деп есептеп, бұл әлеуметтік мәселеге ерекше мән беріп, тіпті, осы мақсатқа өз қандастарымызды да араластырып, біреудің қолымен күл көсеу саясатын қызу қолға алған еді
Н.И.Ильминский 1883 жылы қазан қаласында басылып шыққан еңбегінде былай деп жазды: «Орыс мектептерінде тәрбиеленуші қазақ жастары арасында, сөз жоқ, мұсылман дініне салқын қарағанмен, өз ана тілдерін жанын сала сүйетіндер бар. Соларға орыс алфавиті қазақ тілінің өзіндік ерекшелігін сақтаудың негізгі амалы деп ұғындыра алсақ, олар қазақ тіліне орыс алфавитін енгізуде көп нәрсеге көмектесе алар еді»[1.4]. Міне, осындай пікірлерден-ақ, жазу мәселесін әлеуметтік саясат құралына айналдырып, халық тағдырын өз мақсаттарына қарай өзгертуді ойлаған проф. Н.И.Ильминскийдің миссионерлік саясатын анық байқауға болады. Осындай уағызға ерген кейбір қазақ оқығандары қазақтың ескі жазба тілін «татаршина», «арабшина» деп жағымсыз қылып көрсетуге қосылып кетті
Ал бұл көзқарастардың әлеуметтік саяси астарын терең түсіне білген А.Байтұрсынов «қазақтың діні, тілі, жазуы сұмдық пікір, суық қолдан тыныш боларға керек. Қазақты дінінен айыруға болмаса, жазуынан да айыру болмайтын жұмыс… Дінмен байланысқан жазу дін жоғалмай, жоғалмайды»,- деп жазды Ол тек өз көзқарасын білдіріп қана қоймай, «1910 жылдардан бастап араб жазуы таза сол күйінде қазақ тілі үшін қолайлы еместігін байқап, оны қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне икемдеп, қайта түзуді қолға алды» Сөйтіп, А.Байтұрсынов реформалаған қазақ графикасы дүниеге келіп, 1924 жылы Орынборда өткен қырғыз-қазақ білімпаздарының тұңғыш құрылтайы оны ресми түрде қабылдады. Бұл әліпбиді халық «Байтұрсынов алфавиті», «Байтұрсыновтың төте жазуы» деп атаса, сол кездегі орыстың белгілі ғалымдары, профессорлар Е.Д.Поливанов пен Н.Ф.Яковлев өте жоғары бағалады. Н.Ф.Яковлев өз сөзінде жақсы алфавит бірнеше ғылыми талаптарға жауап бере алатын болуы керек. Ол талаптардың негізгілері мыналар:
1. Алфавитте әріптер саны тілдегі сөз мағынасын ауыстыра алатын дыбыстар /фонемалар/ санына тең болуы керек;
2. Алфавитте әріптер саны өте көп болмау керек т.б. Осы негізгі екі қасиет қазақтың сингармониялық алфавитіне тән. Ал сингармониялық алфавит пен сингармониялық орфографияға қосымша таңба – дәйекшінің ендірілуі үлкен ғылыми жаңалық болды дейді Кезінде профессор Қ.Жұбанов та осы араб графикасына негізделген жазуға қарсы айтылып жүрген пікірлердің негізсіздігін айтып, осы жазудың авторы А.Байтұрсыновтың еңбегін жоғары бағалаған еді Е.Д.Поливанов бұл жазуды «Байтұрсыновский алфавит» дей отырып, «…енді түзетуді қажет етпейтін, тарихи тұрғыдан алғанда кемелденген, жетілген ұлттық графика» деп ғылыми тұрғыда жоғары бағалады. Ал бұл жазудың нағыз ғылыми бағасын танытып, Байтұрсыновтың ұсынған жазуы мен әліпбиінің құдіреттілігі мен тылсым сырын ашып, оның жазуы әлемдік деңгейдегі ғылыми жаңалық болғанын еліміз егемендік алғаннан кейін қорғаған докторлық диссертациясында Ташкенттік ғалым Махамбет Жүсіпұлы жан-жақты дәлелдеп бергені ғылыми қауымға белгілі жай. Сонымен, А.Байтұрсыновты араб алфавитін тұңғыш реформалаушы және соған сәйкестендіріп, емле ережелерін құрастырушы, қазақ жазуы мен әліпбиінің тағдырын шешкен ғұлама ғалым деп білеміз. А.Байтұрсынов жасаған алфавиттің әлеуметтік лингвистикалық жетістігі қандай десек, төмендегі мәселелерді атап көрсету қажеттігі туындайды:
Ғалым қазақ тілінде 24 түрлі дыбыс бар, оның бесеуі дауысты, он жетісі дауыссыз, екеуі жарты дауысты дыбыстар екенін айтып: «бұл дыбыстардың ішінде «қ» һәм «ғ» ылғи жуан айтылады, «к», «г» һәм «е» ылғи жіңішке айтылады. Өзге 19 дыбыстардың һәр қайсысы бірде жуан, бірде жіңішке айтылады. Егерде бұл 19 дыбыстың жуан айтылуы үшін бір белгі, жіңішке айтылуы үшін бір белгі керек десек, … онда 19 дыбысқа 38 белгі керек болар еді. Бұған дайым жуан айтылатын «қ» мен «ғ» – ны қосқанда, дайым жіңішке айтылатын «к», «г», «е» - лерді қосқанда, бәріне 43 белгі керек»,- дейді А.Байтұрсынов қазақтың сингармониялық сөйлесімінің барлық қасиеттерін жазылым процесінде толық қамту үшін осы 43 түрлі дыбысты дәйекшіні қосқанда 25 белгімен жазу техникасын ойлап тапқан;
Дыбыстың жіңішкелігін арнайы таңба – дәйекшімен белгіледі. Дәйекші сөз құрамындағы дауысты және дауыссыз дыбыстың, сонымен бірге, бүкіл сөздің толық жіңішке дыбысталуын білдіреді;
Сөз құрамындағы дауыссыз дыбыстар дауысты дыбыстарға тәуелді, яғни дауысты дыбыстардың жуан–жіңішкелігіне қарай дауыссыздардың да жуан-жіңішке болатындығын анықтаған;
Араб графикасы негізінде жасалған жаңа әріптерді енгізген. Бір сингармофонеманың қызметін сөйлесім процесінде бірнеше дыбыстар атқарады. Олар біріне-бірі ұқсамауы да мүмкін. Осы сингармодыбыстарды сингармофонеманың позициялық сингармотүрлері дейді. А.Байтұрсынов осы фонологиялық принциптерді- -қазақ тілінің дыбыс жүйесінің сингармофонемалық және сингармопозициялық классификациясын – жасады;
А.Байтұрсынов фонема статусына ие болған және фонема статусына ие болмаған дыбыстарды нақты ажыратқан, сөйтіп алфавиті мен орфографиясында жеке /арнайы/ әріппен тек сингармофонемаларды, яғни сөз мағынасын өзгертетін фонологиялық единицаларды белгілеген; А.Байтұрсынов төмендегідей проблемалық сауалдарға жауап берген:
1/. Неге бір түрлі фонетикалық жағдайда дыбыстар әр түрлі дыбысталады /сыз –сіз/;
2/. Неге алфавитке сөйлесім процесінде қолданылатын дыбыстардың барлығын жеке әріптермен таңбалау мүмкін емес?;
3/ Неге алфавиттегі әріп таңбасы әр дыбыстың емес, акустика – арткуляциялық жағынан ұқсас дыбыстар тобының, дыбыстық типтің, белгісі болады: «Н – н- нь»(тон- төн);
4/ бір- бірімен акустика – артикуляциялық жағынан ұқсас әрі толық ұқсас емес дыбыстар тобы мен адамның ойлауындағы дыбыстардың психологиялық бейнесі арасындағы байланыста қарым-қатынас бар ма?
Егер А.Байтұрсынов қазақ тілі сингормофонемасын жуан- жіңішке болып бөлінетін екі сингармовариациялардан тұрады деп анықтамаған жағдайда,өзінің сингармоалфавиті мен сингормоорфографиясын әлем ғалымдары жоғары бағаланғандай биік деңгейде жасай алмайтын еді
А.Байтұрсынов позициялық принципті,фонеманың позициялық түрлері және фонема дыбыстар қоры ұғымдарын жалпы тіл білмі әлемінде бірінші болып зерттеп,анықтаған.
Байтұрсынов қазақ тілі дыбыс жүйесінде сингорможуан /қ, ғ/ және сингорможіңішке /к, г, е/ дыбыстарды ажыратып, оларға жеке таңба арнады. Яғни, түркі тіл әлемінде тұңғыш болып жуан-жіңішке сингармокорреляцияны анықтады, жұпталған сингармокорреляттік дыбыстар санын нақты белгілеген.
А.Байтұрсыновтың қазақтың ғылыми терминологиясын қалыптастырудағы еңбегі ерекше деп білеміз. Ол терминдерді қазақ тілінің ішкі мүмкіндігі арқылы жасау жағына ерекше көңіл бөлген (бастауыш, баяндауыш, басқарма, хабарлама, т.б.). Өкінішке орай, А.Байтұрсыновтың идеяларын 1937-1938 жылдары әкімшілік- әміршілік жүйе тұншықтырып, 1990 жылдарға дейін тілімізді, жазуымызды орыстандыру бағыты толық үстемдік құрып келді.
Ғалым басқа тілден енген сөздер тіліміздің табиғатына, айтылу сазына кері әсер ететінін, ана тіліміздегі сөзіміз шұбарланып, әуені бұзылатынын айтып, сондықтан басқа тілдің сөзін өз тіліміздің дыбыстық ерекшелігімен айту керектігін ескерткен еді. Мысалы: орыста «һ»дыбысы жоқ, сондықтан оны олар «г» дыбысымен айтатынын білеміз. Сондықтан өз тіліміздің табиғатына назар аударған жөн. Осы орайда ғалым: «Тілі жоғалған халықтың өзі де жоғалыды»деп тұжырым жасаған еді.
Ғалым өзінің құрастырған алфавитіне «х, Һ» дыбыстарын енгізбеген. Себебі «һ» дыбысын одағай сөздерде ғана (аһ, уһілеу) кездеседі деп, «Бұл әріпті қазақ әліппесінен шығарғанда мұнымен жазылатын сөздер аз деп шығарып едік. Аз болғанмен тілде бар дыбыс болған соң, жоқтығы сезілетіні көрінеді», - дейді. [5.88]; Ал «х» дыбысы араб, парсы сөздер арқылы еніп, қазақтың өз сөздері болып кеткен (адал – халал,арам – харам), сондықтан оны сақтау керек дейді. [5.385]. Қазіргі жазуымызда «х» дыбысының фонемалық қасиеті жөнінде бірізділік болмауы себепті (хабар-қабар, қош-хош) жазуда қиындық келтіруде. А.Байтұрсынов «х, һ, ц, ч, в, ф, щ» дыбыстарды қазақ тілінің сингормофонемалар құрамына ендірмеген, оларға арнайы таңба арналмаса да, қосымша әріптермен қалай жазу жолдарын көрсеткен:
А.Байтұрсынов сауатты жазуды бізге өсиет еткен. Алайда кейбір жағдайда сауатты жазу мәселесіне әлі де көңіл бөліне бермейтін тұстарды көріп, қынжылуға тура келеді. Мысалы, көшедегі жарнама, адамдардың аты- жөні, жер-су аттары т.б.
Ғалым «и, у» жарты дауысты деп көрсеткен еді. Қазіргі кезде де бұл дыбыстар статусы жөнінде кейінгі кезге дейін бірізділік болмауы салдарынан жазуда қиындық келтіріп жүргені белгілі (тиын- ты+йын, су – сұу).
А.Байтұрсынов араб жазуынан безіп, латын графикасына көшудің бір артықшылығы, қажеттілігі болып тұрмағынын айтып, «латынға алмастырғанынан енетін пайда көп болса немесе латын әріпін алу машақаты, шығыны араб әріпін түзуден аз болып шығатын болса, …. латынмен болуды жөн дер едік. Ол жоқ.», - деп, бүкіл түркі халқына ортақ болған араб графикасы негізіндегі жазуды жақтайды [3.410]. Шындығында да, бір графикадан екіншісіне асығыс көшу салдары бірқатар қиындықтар келтіргені аян. Мысалы: түрік халқы алғашқы президенті Ататүрік кезінде араб жазуын тастап, латын графикасына көшті. Сол кезде «қ,к» дыбыстарын таңбалау үшін латынның бір «к» әрпі ғана алынған еді. Қазір 70 жыл өткен кездегі ұрпақ жуан қ дыбысын да, жіңішке «к» дыбысын да, «к» таңбасы арқылы жіңішке айтатын болған. Сондай - ақ, «ә» дыбысын латынның «е» таңбасымен белгіленуі салдарынан «ә, е, э» дыбыстары дұрыс оқылмайтын дәрежеге жеткен. Ал азербайжанда «ң» дыбысы болғанмен алфавитте таңбаланбауы да осындай кемшілікке жол берген. Өзбектердің «ң» дыбысын «нг» деп екі таңбамен белгілеуі салдарынан енді оны екі дыбыс етіп оқу қалыптасқан. Қазақ татарлары, қырғыздар мен түркімендер де «к-к, ғ-г» дыбыстарын жіңішке бір әріппен таңбалап жүр. Демек, қазақ жазуының негізін қалаған А.Байтұрсынов әліпбиінде мұндай кемшілікке жол берілмегенін қазіргі жазу мәдениетімізден де байқаймыз.
А.Байтұрсыновтың еңбектері арқылы қазақ тілінің табиғаты сингармонизмге негізделген танитын болсақ, оның еңбектері жарияланғаннан соң 70 жыл өткенде ғалым Ә.Жүнісбековтің докторлық диссертациясында А.Байтұрсынов ұстанған принциптің дұрыстығы, яғни қазақ тілінде фонологиялық қызметті сингармонизм атқаратындығы дәлелденді.
Қорыта айтқанда, А.Байтұрсынов ана тіліне әлеуметтік лингвистикалық тұрғыда ерекше мән берген. Ол: «…һәр жұрт баласын әуелі өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу – сызу үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып, балалар әбден дағдыланғаннан кейін, басқаша оқыта бастайды. Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше әуелі өз тілімізбен оқытып, онан соң басқаша оқытуға тиіспіз», - деген еді . Сондықтан «Атаның аздырмай берген мүлкін, қолымызға алып быт–шытын шығарсақ, ол ұнамды іс болмас»,- деп білеміз . Осы орайда, А.Байтұрсыновтай дара тұлғаның өсиеті, қалдырған мұрасы тіл жанашырларының алға ұстар бағдаршамы болуға тиіс. Тілімізді таза ұстаймыз десек, орфография мәселесінде А.Байтұрсынов ұстанған принциптерді басшылыққа алып, ана тіліміздің мүмкіндігін толық пайдаланып, өз тіліміздегі ғылым сөздерін қалыптастырып, сырттан кірген терминдерге балама тауып, немесе тіліміздің дыбыстық ерекшелегіне сай жазуымыз қажет деп білеміз.

Ақдидар БЕЙСЕБАЕВА,
«Атбұлақ» жанындағы интернеты бар жалпы білім беретін мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі.

IMG-20220425-WA0150

Балабақша барлық тәрбиемен білімнің ең алғашқы баспалдағы. Білімді, жан-жақты қабілетті ұрпақ – ұлтымыздың баға жетпес қазынасы. Бақша табалдырығын ашқан әрбір бала елдің тұтқасын ұстар мықты, білімпаз, тәрбиелі, кеңойлы азамат болуы тиіс.
Ал, тәрбиешілер ел ертеңіне жауапты тұлға. Баланың жанын баладай түсінетін, сұрағына толықтай жауап беріп, балалар үшін нағыз «екінші анасына» айналады. Оларды қамқор, шыдамды, мейірімді, білімді, жүрегі сүйіспеншілік пен махаббатқа толы жан дер едім.
Мамандарды қызметке бейімдей отырып, кәсіби біліктіліктерін арттыру ,шығармашылық қабілетін жетілдіру. Теория мен тәжірбиені ұштастыра отырып, кәсіптік құзыреттіліктерін нығайту. Ұжымдық қарым-қатынасқа психологиялық бейімделу өзара тәжірбие алмасу мақсатында бақшамызда «Тәрбиеші-бала бақша жүрегі» тәрбиешілер сайысы өткізілді. Сайысымыздың бірінші бөлімінде тәрбиешілер өздерін таныстырып өтті.
Жаңашылдық пен ізденімпаздық біздің мекеменің басты ұстанымы. Бұл тұрғыда жүйелік пен ізденімпаздық үлкен орын алады.
«Сұңқар» тобының тәрбиеші Б.Салдарбекова, «Балапан» тобының тәрбиешісі Г.Дүйсенбаева, «Айгөлек» тобының тәрбиешісі М.Таскулова, «Айгөлек» тобының тәрбиешісі М.Назарова, «Балауса» тобының тәрбиешісі Маржан Қаршыға сайысқа қатысып, бақтарын сынап көрді.
Балабақша баланың жүйелі түрде білім-тәрбие алатын ең алғашқы қоғамдық ошағы. Шеберлік сабағымен және өз идеяларымен көрнекіліктерін ұштастыра отырып, балапандармен өз сабақтарын қорғап шықты.
Педагокикалық шеберлік, педагокикалық әдіс-тәсілдерді меңгерудегі білік-дағдыларына тікелей байланысты екенін дәлелдей түсті.
Сұрақ-жауап бөлімінде тәрбиешілер өз білімдерін шыңдай түсті. Баланың талпынысына қолдау білдіріп, әр бір жетістігіне қуана отырып, білгенін үйретуден жалықпаған тәрбиеші-педагогтардың ұшан-теңіз еңбектері қолдау тауып, білімі мен біліктілігі өзгелерден өне бойы озық тұрғаны көпшіліктің ықыласына бөленеді. Тәрбиеші балаға қуаныш сыйлауға талмай еңбек етуге деген тілегі мен талпынысы балабақшаны мейірімділік пен сүйіспеншілік аймағына айналдырды. Жан-жақты болу тәрбиешілердің өз өнерін көрсету сәтінде ерекше орын алды. Мың бұралып би билеу, қол өнерін паш ету,ән салу жүректен жүрекке жете біледі. Әділ қазы алқалары тәрбиешілердің сайыста өздерін өте жақсы дәреже де алып шыққандарына дән ризашылықтарын білдіді. Өз ісін жетік меңгерген, қазіргі заманғы озық технологияны ұйымдастырылған оқу қызметтерінде қолдана отырып, баланың жан-жақты қабілетін, толыққанды дамуына қолдау көрсете білетін,білікті де, білімді, дарынды, шығармашыл тәрбиешіні анықтап, әділ бағаларын беріп, мадақтамаларды табыс етті.
Бас жүлдені Махаббат Назарова, I орынды Меруерт Таскулова, II-III орынды Сұңқар, Балапан, Балауса тобының тәрбиешілері иеленді.
Балалардың күлкісі мен мейірімі арқасында біздің балабақша жыл өткен сайын гүлденіп, көркейіп жасара түсуде. Сайысты тәрбиеші, көмекші тәрбиешілердің қолдауымен керемет билері ерекше ықыласқа бөледі.

Ж.МҰСАҚҰЛОВА,
«Айсұлтан» бөбекжай-
балабақшасының медбикесі.

Аудан орталығындағы №11 санаторий типтес арнаулы мектеп-интернаты ұстаздары мен оқушыларының 2021-2022 оқу жылындағы жетістіктеріне, сонымен бірге, білім ұясында өткен іс-шараларға тоқталғанды жөн көрдік. 1-қыркүйек – Білім күніне орай салтанатты жиын өтіп, 1-сынып оқушыларына қайта оралып келген Әліппе кітап-оқулығы табыс етілді. Сол күні барлық сынып тәрбиешілері «Тәуелсіздік жетістіктері» атты тақырыпта тәрбие сағатын өткізді. Қыркүйектің 22-сінде «Құқық бұзушылықтың алдын алу» бойынша 7-9 сынып ұл балалары арасында жиналыс болды. Оған Қазығұрт АІІБ бастығының бірінші орынбасары, полиция подполковнигі М.Алтынбеков, АІІБ КТІЖБ ЮПТ басшысы, полиция майоры Т.Нұрбеков қатысты.

02          Омар Салыбеков
Түркістан облысы адами әлеуетті дамыту басқармасының 07/3649 санды хатына сәйкес, «Зорлық-зомбылықтың алдын алу» кешенді іс-шара жоспары жасалып, бірқатар жұмыстар атқарылды. Мектеп ұжымы және АІІБ КТІЖБ ЮПТ басшысы, полиция майоры Талғат Нұрбековтің қатысуымен тәрбие жұмысы бойынша семинар кеңес өткізілді. Семинарда зорлық-зомбылықтың алдын алу жоспары жайлы ДТІЖО О.Салыбеков, құқық бұзушылық жайлы полиция майоры Т.Нұрбеков, сондай-ақ, педагогикалық этика, мәдени эстетикалық тәрбиенің маңызы жайлы тәрбиеші Ақерке Балғынбаева баяндама жасады.
1-қазан – Халықаралық қарттар күні мерекесіне орай «Жас жүрген жер – мереке, қарт жүрген жер – береке» тақырыбында іс-шара өтті. Оған ардагер ұстаз, ҚР білім беру ісінің Құрметті қызметкері С.Ағайдаров, ҚР білім беру ісінің үздігі, Қазығұрт ауданының «Құрметті азаматы» Л.Жанысбекова, Кәсіподаққа еңбек сіңірген, зейнеткер Б.Құнанбаева қатысты. Қарттарымызға мектеп әкімшілігі атынан гүл шоқтары мен сыйлықтарды оқушылар табыс етті. «Жан жылуын сыйла» дегендей, 16 жыл бұрын бітірген түлектер демеуші ретінде мұқтаж жүз оқушыға үй аяқ киімін (домашный) табыс етіп, бес жыл бұрын бітірген түлектер, кәсіпкер Айтен Нұрқаділ, Хамза Әліби демеушілік жасап, 200 мың теңге каржымен Түркістан қаласына 7 «а» және «б» сынып оқушыларына экскурсия ұйымдастырды, сонымен бірге, бір топ ұстаздарына ораза айында ауызашар берді. Қазан айының алғашқы жексенбісіне тура келетін Ұстаздар күні мерекесі жоғары деңгейде аталды. Облыстық адами әлеуетті дамыту басқармасының ұйымдастыруымен өткен іс-шарада мектеп-интернат директорының орынбасары О.Салыбеков арнайы шақырылып, оған облыс әкімінің орынбасары С.Қалқаманов салтанатты жиында «ҚР білім беру ісінің Құрметті қызметкері» төсбелгісін табыс етті. 8 «а» сынып тәрбиешісі Ж.Сапиеваның «Абай әлеміне саяхат» тақырыбында, сондай-ақ, барлық сыныпта «Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың тиімді жолдары» тақырыбында тәрбие сағаты өтті.
Мектептегі «Өнерлі ұстаз-2021» байқауында 5 «а» сынып тәрбиешісі Әзімбек Ынтымақ бас жүлде алып, облыстық «Өнерлі ұстаз-2021» байқауына қатысып, аудан намысын қорғап, 30-дан аса өнерлі ұстаздың арасында өз өнерін паш етіп, ІІ орын алды. ҚР Білім және ғылым министрлігі «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамының ұйымдастыруымен өткен «Үздік ашық сабақ-2021» бойынша облыстық онлайн байқауына қазақ тілі пәнінің мұғалімі П.Баубекова қатысып, жүлделі ІІІ орынға ие болды. 2021-жылы қазанның 30-ы күні ата-аналар «Ашық есік алаңы» аясында пән мұғалімдері мен тәрбиешілерімен мектеп вестюблінде сұқбаттасу арқылы баланың білімі мен үлгерімімен, тәртібімен танысып, келісім-шартқа қол қойып, тоқсан қорытындысымен танысып, келесі тоқсанда балаға керекті бұйымдарының тізімін алып, жалпы ата-аналар жиналысына қатысты. Жиналыста ата-аналар комитетінің төрайымы Жұмагүл Жұмаділдə балаларды адамгершілікке тәрбиелеудегі отбасының ықпалы туралы, директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары О.Салыбеков «Ата-аналардың функционалдық сауаттылығын арттырудағы жасалатын жұмыс түрлері» тақырыбында баяндама жасады.
«Қызғалдақ» қыз балалар ұйымының жетекшісі, тәрбиеші Л.Наушабекова «Қыз бала әдебі» тақырыбында үнемі қыздар арасында жиналыс жүргізді. «Ұландар» ұл балалар ұйымының жетекшісі С.Арипов «Ұл бала тәрбиесі – жауапты іс» тақырыбында ұлдар арасында болып жатқан мәселелер бойынша үнемі педагог-психологтың қатысуымен жиналыс жасады. Тәрбиешілер бірлестігінде «Үздік портфолио-2021» мектепішілік байқауы өтіп, бас жүлдені Г.Құрбанова, І орынды К.Әбдіқасымова, ІІ орынды Ж.Сапиева, ІІІ орынды Н.Райымова мен Л.Наушабекова иеленіп, бір топ тәрбиешілер «Жүйелілік», «Мәліметтердің нақтылығы мен ауқымдылығы», «Ақпараттың объективтілігі» номинацияларымен және белсене қатысқаны үшін «Алғыс хатпен» марапатталды.
2022-жылы 24-қаңтар мен 9-ақпан аралығында «Ризашылық – мейірім бұлағы» мәдени тәрбие мен білім беру аясында тәрбиешілер бірлестігінің апталығы өтті. Іс-шараның ашылу салтанатында О.Салыбеков оның жоспары мен мақсатын таныстырып, көпшілікке жеткізді. «Қазақстан – менің алтын бесігім» атты стенд көрме ұйымдастырылды. «Мектебім – менің алтын ұям», «Интернатым – өз үйім», «Шексіз шығармашылық» қол өнері, «Тарихи шежіре» көрмелері өтті. «Ризашылық – мейірім бұлағы» атты жәрмеңке ұйымдастырылып, түрлі ұлттық тағамдардан дастархан жасап, тәрбиешілер ұжымы оқушыларға қуаныш, жақсы көңіл-күй сыйлап, мәз-мейрам етті. «Татулық – достықтың киелі мекені» тақырыбында тәрбиеші Г.Құрбанова ашық тәрбие сағатын өткізді.
Ы.Алтынсариннің 180 жылдығына «Оқуға құштар мектеп, оқуға құштар ұлт» тақырыбында 8 «а» сынып тәрбиешісі Н.Райымова, М.Мақатаевтың туғанына 90 жыл толуына, Д.Нүрпейісованың 160 жылдығына әдеби-сазды кешті 7 «а» және «б» сынып тәрбиешілері Б.Урматова мен Л.Наушабекова өткізді, сондай-ақ, «Ұшқыр ойын алаңы» дебаттық турнир байқауы да қызықты өтті. «Ризашылық – мейірім бұлағы» тақырыбында өткен он бес күндік апталық декадасына белсене қатысқан сынып ұжымы мен жауапты тәрбиешілердің еңбектері бағаланып, «Тарихи шежіре» көрме байқауында белсенділік танытқан 8 «а» сынып (тәрбиешісі Ж.Сапиева), «Шексіз шығармашылық» көрме байқауында
4 «а» сынып (тәрбиешісі А.Алибаева), 3 «а» сынып (тәрбиешісі Г.Құрбанова), 3 «б» сынып (тәрбиешісі Ж.Сыздықова), әдеби-сазды тәрбиелік кештерді белсенді ұйымдастырғаны үшін 5 «а», 6 «а», 7 «а» мен «б» сыныптары (тәрбиешілері Ы.Әзімбек, А.Сүлейменова, Л.Наушабекова), «Ұшқыр ойын алаңы» дебаттық турнир байқауына белсене қатысқан 9 «а» сынып (тәрбиешілері А.Айдарова, К.Әбдіқасымова) және 9 «б» сынып (тәрбиешісі А.Жарқынбекова) «Ризашылық – мейірімділік бұлағы» атты өткен апталықты өте жоғары денгейде болғанын бағалап, мектеп директорының мадақтамасын табыс етті.
7-мамыр – Отан қорғаушылар күніне және 9-мамыр – Ұлы Жеңістің 77 жылдығына мерекелік іс-шара өтті. 7 «а» сынып жетекшісі Б.Тілеуова «Дара да дана тұлға – қазақтан шыққан тұңғыш генерал Сабыр Рахымов» атты батырдың 120 жылдығына арналған ашық тәрбие сағатын өткізді. Батырларды еске алуға арналған спорттық жарыстар және М.Мәметованың 100 жылдығына орай «Қазақтың қаһарман қызы – Мәншүк Мәметова» (тәрбиеші С.Байболова) мен «Жеңіс туы желбіре» (тәрбиеші А.Сүлейменова) тақырыптарында, Т.Бигелдиновтің 100 жылдық мерейтойына орай «Қазақтың қыраны» тақырыбында (С.Баратова) ашық тәрбие сағаттары өтті. «Мәңгілік өшпес отты жылдар» такырыбында 6 «а» сынып жетекшісі П.Баубекова, тәрбиешілері А.Сүлейменова, Ш.Бердіқұлова тарихи орындар мен мұражайларға, орталық саябаққа оқушыларды апарып, мәңгілік өшпес ата-баба рухтарымен таныстырып, саяхат сабағын өткізді.
2022-інші Балалар жылы аясында өткен облыс оқушыларының «Тұлпар мініп, ту алған» өнер фестивалінде мектеп ұжымы үздік шығармашылығымен танылып, І дәрежелі дипломмен және қаржылай сертификатты (50000 теңге) иеленіп және бір топ ұстаздары А.Юсупова, О.Салыбеков, Ф.Наурызбаева, Ш.Ташкараева, Б.Бердімбетов, П.Баубекова, Г.Туляева, А.Балғынбаева, Л.Абдиева және сан қырлы көрсеткен өнері үшін 9 сыныптан Жібек Ахмет, Ұлан Сайдулла, Бағзат Қонаш, Ақгүл Әбубәкірова, 8 «а» сыныптан Інжу Юсупова, 8 «б» сыныптан Ерзат Қадір, 7 «а» сыныптан Балнұр Амангелді, Ерасыл Ізбасаров, Жібек Рахмет, 6 «а» сыныптан Мейіржан Иргашбай, 5 «а» сыныптан Нұргүл Мархабат марапатталды. «Түлек-2022 – Жаңа Қазақстанның ертеңі» аясында өткен «Сыңғырла, сырлы қоңырау» салтанатты жиынына аудан әкімшілігі ұйымдастыру бөлімінің инспекторы Бақытжан Ильясов қатысып, бір топ ұстаздарды аудан әкімінің және аудандық мәслихаттың «Алғыс хатымен» марапаттады, сондай-ақ, мектеп директоры А.Юсупова да мектеп әкімшілігі атынан грамоталарын табыс етті. Мектеп-интернаттың есеп-қисап бөлімінде бухгалтер болып 38 жыл тапжылмай еңбек еткен Оңал Жұматайқызын 60 жасқа толған мерейлі жасымен құттықтап, мектеп ұжымы атынан сый-сияпат жасап, зейнеткерлікке шығарып салды.

Құралбек ЖОЛДАСҰЛЫ.