Тары-талқан ағзаны жасартады

Сейсенбі, 24 Қырқүйек 2019 00:00

«Талқан – көктеген және термоөңдеуден өткен бидай, қара бидай, сұлы және арпадан жасалған өнім. Күш беретін құнарлы тағам әсіресе, балаларға, жүкті әйелдерге, қарттарға пайдалы. Поволжье, Орта Азия, Оңтүстік Сібірдің көшпелі халықтарының көне рецептілері негізінде арнайы технологиямен әзірленген.

Талқан

Талқан – сіңімді әрі дәмді. «Ыстық су құй да, жей бер. Сүтке пісір де балаға бер». Бұл – біздің емес, Ресейдің жарнамасы. Терістік көршімізде талқанның түр-түрі өндіріледі. Мәселен, Башқұртстанның ғалымдары сұлы талқанының технологиясын әлдеқашан әзірлеп тастаған. «Құнарлы дәм» деп атайтын бұл тағамның жарнамасы ең алдымен емділігімен байланыстырылады. Ал біз үшін талқан дегенің тіпті таңсық емес. Өзіміздің ұлттық тағам. Тек өндірісі қолға алынбаған. Жұрт іздегенін базардан табады. Айталық, Шымкенттің базарында қазір талқанның келісі – 500 теңгенің айналасында сатылып жатыр. Ораза кезінде ғана баға солай, былайғы уақытта талқанды іздейтіндер жоқтың қасы. Рамазан айы өте шыққаннан кейін базардан 1 келі тары не талқан табуыңыз мұң болып қалады. Сонда да болса, таза дәнді дақылдардан дайындалатын талқан бүгінге дейін қазақтың дастарханынан кете қойған жоқ. Жалпы, көшпелілер азық еткен тамақ түрлерінің қайсысы болса да құнарлылығымен, дәмділігімен таңғалдырады. Талқанды өндіруді Қостанай облысы Жітіқара қаласындағы «National Food Company Kazakhstan» ЖШС қолға алыпты. Үстіміздегі жылдың басынан бері кәсіпорын тұрғындарға көптеген бидайдан дайындаған талқан өнімін ұсынды.
Басшылық өнімді сол баяғы апа-әжелеріміз жасаған технологиямен өндіруді жөн санапты. Кәсіпорын көшпелілер күшінің қайнары саналатын талқанның күніне бір тоннасын өндіреді. Олар айына 20 тоннаға дейін осы экологиялық сапалы өнімді тұтынушыға ұсына алады. Алдағы уақытта өндіріс орны талқанды тек бидайдан ғана емес, дәнді дақылдардың өзге түрлерінен де дайындауды ойластырып отыр. Жуырда қостанайлық бір топ кәсіпкер ұлттық тағамымыз – талқан туралы дабыл қағып, Елбасына ашық хат жолдады. «Ұлттық тағамымыз ұмытылып барады» деген кәсіпкерлер талқанды күнделікті тұтынатын азық-түлік тізіміне енгізіп, балабақша мен әскерде ас мәзіріне қосуды сұрапты. Құптарлық-ақ ұсыныс. Талқан тек құнарлы тағам ғана емес, емдік қасиеті мол азық. Ғалымдардың айтуынша, күніне 200 грамм талқан жеген кісі қан аздығы ауруынан құлан-таза айығады екен. Ертеде ата-бабаларымыз талқанды сусамыр дертін емдеуге пайдаланған. Жалпы, ежелден-ақ, ұлттық тағамдар қатарында талқанның орны ерекше болған. Оны сәбиден бастап қарт кісілерге дейін сүйсініп жеген. Талқан күш-қуат берумен қатар, қартаю үдерісін баяулатады дейді дәрігерлер.

Тары – «жауынгер дақыл»

Қазақтың және бір жеңсік асы – жент. Жентке тары керек. Оған дүкендегі дайын тары жарамайды. Оны дайындаудың бұрыннан келе жатқан өзіндік әдісі бар. Тарыны суырып, елеп, тазартып болған соң, оны күн түсетін ашық жерге екі-үш күндей жайып кептіреді. Сосын суға шайып, баяу отқа қойып, тарының басындағы бүршігі жарылғанша 45 минуттай қайнатады. Езілмес үшін араластырып тұрады. Жұмсарған кезде қазаннан алып, ыстық күйінде қапшықтарға салады. Содан кейін қапшықтың сыртынан суығанша мұздай су құяды. Сонда тары бір-біріне жабыспайды. Осы қалпында таң атқанша тұрады. Келесі күні қытырлақ болғанша қуырады. Сағыз сияқты созылмауы қажет. Содан кейін жаяды. Суығанда түюді бастайды. Түйіп болған соң суырып, екінші рет тағы түйіп, суырады. Сонда ащы кебегі шығып, ұсақ тары астында қалады. Ұсақ тарыдан жент жасайды. Ал ірісі сөк болады.
Тары дақылының шығу тарихы өте ерте заманға немесе 5-7 мың жылдыққа барады. Жер шарында тарының 500-ден астам түрі өседі екен. Тарының қай жерде тұңғыш пайда болғанын көп елдің ғалымдары зерттеген. Қорыта келгенде, тарының шығу тегі шығыс елдерінде, соның ішінде Үндістан, Моңғолия мен Алтайда деген қорытындыға келген. Сонымен қатар, тары шығыс елдерінен Еуропаға ертедегі ұлы жорықтар мен қоныстанушылар арқылы тарағаны дәлелденген. Ауыл шаруашылығы мен өндірістегі пайдасы – тарының сабанын жеген сауын сиырдың сүтінің өнімі, құнарлығы артады екен. Сабанының сапасы қыстың көктемдегі көк майсадан кем түспегені дәлелденген. Тары сабанында дәрумендер мол болғандықтан малдар сүйсініп жейді. Тары дәнінен спирт алынса, сабағынан қағаз шығарады. Тарыны жеген тауықтар көп жұмыртқалайды. Жұмыртқаның қабығы қатты болады, ұзақ сақталады. Булап шошқа мен қазға жемге береді. Тарының сабаны, топаны, кебегі де малға құнарлы азық екен. Ғалымдардың зерттеуі бойынша, тарының емдік қасиеті қазіргі медицинада дәлелденген. Ол күш-қуат берумен қатар, бауырды, бөтекенің жұмысын жақсартып, терлетуге әсер етеді. Қыздырып басқан тары ісікті басып, тіс ауырғанды тоқтатады. Ерте заманнан тарының емдік қасиетін білген емшілер бауырға таптырмас ем деп білген.
Халқымыз тарыны – «жауынгер дақыл» деп атайды. «Кеспе көже күн батқанша, бидай көже ел жатқанша, тары көже таң атқанша» деп бекер айтпаған. Сөктің тағамдық қасиеті мен түрлі ауруларға пайдасын білген. Ұзақ аурудан әлсіреген кісіні ашыған көжемен көтерген. Тары көже әрі сусын, әрі тамақ болады. Бозада ашытады. Қуырылған бидайдан, арпадан жүгеріден ұнтақтап дайындалады. Ерте кезде талқан дайындаудың екі тәсілі болған. Бірі – қол диірменге тарту, екіншісі – келіге түю. Екі тәсілмен дайындағанда талқанның майдаланбай қалып қоятын түйіршіктері болады, оны «талқанның сағы» дейді. Талқанның сағын бөліп алу үшін жайпақ табаққа салып екшейді. Сонда сағы талқанның бетіне бөлініп шығады да, ұнтағы астында қалады. Бетіндегі сақты алып тастай отырып, талқанның ұнтағын бөліп алады. Талқан аса дәмді, әрі құнарлы тамақ. Оны майға, кілегейге, қаймаққа араластырып жеуге де, шайға салуға да болады. Талқан салған шай қою болады әрі тез суиды. Оны жентке қосады. Талқаннан әзірленетін тамақты «сарталқан» немесе «майталқан» деп атайды. Сарталқан дайындағанда талқанды қойдың құйрық майына немесе жылқының майына араластырып, баяу жанған отқа қойып қуырады. Талқанды құмшекер салып дастарқанға құрғақ күйінде қоюға да болады. Оны кебегі көп тазартылмаған бидай ұнынан ( 2 не 3 сорт ұннан) әзірлеуге де болады. Ол үшін аздап май жағылған қазанға шақтап ұн салып ақырындап қуырыды. Қуырылып қызыл-күрең тартқан ыстық талқанға сары май және құмшекер қосады, сонда ол өте дәмді болады. Оны балалар да сүйсініп жейді. Талқанды майға, кілегейге, сүтке араластырып жеуге болады. 1 кг талқанға — 200 г құм шекер, 200 г май қажет.

М.РЫСБАЕВА.

Құтыру – өліммен аяқталатын ауру

Сейсенбі, 24 Қырқүйек 2019 00:00

Құтыру – адамдар мен жануарлар ауыратын аса қауіпті жұқпалы ауру. Барлық жағдайларда науқастың орталық жүйке жүйесінің органдары зақымданып, тиісті құтыруға қарсы егу (вакцина) алмаған жағдайда өліммен аяқталады. Құтыру ауруы – адамға жануарлардың (ит, мысық, жылқы ірі, қара және уақ малдар және басқа жануарлар) сілекейі арқылы тістеп, тырнап алғанда жұғады.
Сол себептен өзіңізді немесе балаларыңызды жануарлар жарақаттап, тістеп, тырнап алса, дер кезінде медициналық көмекке жүгіну қажет. Қазіргі күнге құтыру ауруын емдеуге дәрі-дәрмектер болмағандықтан, оның алдын алудың бірден бір жолы профилактикалық егу болып табылады. Құтыруға ауруына қарсы егу жұмыстары аудандық ауруханалар мен емханаларда жарақаттанған науқастарға тәулік бойы тегін жүргізіледі. Жануарлардан жарақат алғандардың барлығына егу тағайындалады, олар міндетті түрде егуді толық және белгіленген күндері алуы қажет.
ҚР «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Кодексінің 408-бабы негізінде ветеринария туралы заңдарды бұзғандығы, жануарларды байлап ұстамағаны үшін иесіне әкімшілік құқық бұзушылық хаттама толтырылып, айыппұл салынады. Сол себептен, үй жануарларын күтіп ұстау ережелерін барлығымыз білуіміз және толық орындауымыз қажет. Құтырудың алдын алу жолдары: иесіз иттер мен мысықтарға қарсы күрес, үй жануарларын күтіп ұстау ережелерін орындау, оларды құтыруға қарсы егу, үй жануарларының, жабайы аңдардың шабуылынан қорғану, жарақат алған адамдардың дер кезінде толық егілуі.
2019-жылдың 8 айында Қазығұрт ауданы бойынша жануарлардан 512 адам зардап шегіп, медициналық көмек алды. Олардың барлығына құтырудың алдын-алу мақсатында егу жұмыстары жүргізілді. Егер, үй жағдайында жануарлардан тістеліп, тырналып, сілекейленіп жарақат алған жағдайда жарақат орнын 20 % сабынды су ерітіндісімен жуып, жарақат шеттерін спирт немесе йод ерітіндісімен сүртіп, матамен таныңыз және құтыруға қарсы егу алу үшін жергілікті емхана қызметіне жүгініңіз. Құтыруға қарсы антирабикалық вакцинасының адам ағзасына кері әсері жоқ.
Жануарлар тістеген жағдайда міндетті түрде дәрігерге қаралыңыз!
Өз өміріңіз – өз қолыңызда!

Нұрлыбахыт ТАСБАЛТА,
Қазығұрт аудандық тауарлар мен
көрсетілетін қызметтердің
сапасы мен қауіпсіздігін бақылау басқармасының бөлім басшысы.

Ісік аурулары жайлы біле жүріңіз!

Сейсенбі, 24 Қырқүйек 2019 00:00

Ісік аурулары туралы қазір жиі айтылады, өйткені, олар өте ауыр сырқат белгісі болып табылады. Жыл өткен сайын ісік ауруына шалдыққан адамдардың саны көбеюде. Бұл ауру адам денесінің, мүшелерінің немесе тіндерінің кейбір жерлерінде жаңа клеткалардың тоқтаусыз өсіп, көбеюінен басталады. Сау ағзада ескі клеткалардың өліп, орнына жаңа клеткалардың пайда болу процесі үнемі үздіксіз жүреді. Бірақ, кейбір жағдайда ағзаның қайсыбір реттеуші механизмінің қызметі бұзылады да, жаңа клеткалар қатты қарқынмен жедел пайда бола бастайды. Мұндай процесті тоқтату өте қиын. Әдетте бұлар – ісік пайда болған мүшелер мен тіндердің клеткалары. Уақыт өткен сайын ісіктің көлемі ұлғайып, жақын орналасқан басқа мүшелер мен тіндерді қыса бастайды. Осылайша өскен ісіктер – қатерсіз ісіктер деп аталады. Оларды хирургиялық операция жасап, алып тастаса, ағзаға ешбір зияны болмайды. Бірақ, кейбір жағдайда ісік клеткалары қалыпты тін клеткаларынан өзгеше болады және олар өте тез көбейеді де, жай клеткалардың формасын алып үлгермейді. Бұлар қатерлі ісіктер болып саналады. Мұндай ісіктер тек бір жерде ғана өсіп қоймайды, олар көршілес жатқан мүшелер мен тіндерге тез жайылып, ал, кейбір қатерлі клеткалар қан немесе лимфа арқылы бүкіл денеге таралады. Олар пайда болған жерлерінде бөлінеді де, жаңа ісік клеткасын түзеді.
Қатерлі ісік клеткалары өте тез өсіп, көбейеді. Ол үшін ісік клеткаларына өте көп мөлшерде қоректік заттар мен қуат керек. Бұл заттарды ісік клеткалары ағзаның қалған мүшелері мен тіндерінен алады. Бұдан басқа, ісіктер зат алмасу кезінде бүкіл ағзаны улайтын, өте көп мөлшерде улы заттар бөліп шығарады. Сондықтан, науқас адам қатты жүдейді, әлсіреп, қаныаздық дамиды, ал қан плазмасының құрамында белок мөлшері азаяды.
Егер, қатерлі ісікті дер кезінде операция жасап алып тастамаса, онда ол адам өміріне қауіпті болып саналады. Қатерлі ісіктің ең көп кездесетін түрі – рак, ол ішкі мүшелердің шырышты қабығының клеткаларында түзіледі. Осы уақытқа дейін қатерлі ісік клеткаларының көбею себебі анықталмай отыр. Осыған орай, бұл жағдайды түсіндіретін бірнеше ұсыныстар ғана бар. Қазіргі уақытта ағзаға түсісімен қатерлі ісік клеткаларының өсуін қамтамасыз ететін арнайы заттар және ісіктің пайда болуына жағдай жасайтын арнайы вирустар тобы табылған. Егер қатерлі ісікті оның дамуының алғашқы кезеңінде анықтаса, қазіргі медицинаның қол жеткен жетістіктерінің көмегімен, ол ісіктердің өсуін тежеуге болады. Содан кейін ол ісіктерді хирургиялық операция жасап, алып тастайды.

Таңшолпан ӨТЕНБАЕВА,
аудандық орталық аурухананың
мамология бөлімінің мейірбикесі.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына арнаған алғашқы Жолдауында барлық салалар толық қамтылған. Әрбір сала бойынша істелетін істер мен ауқымды міндет айқын белгіленген. Әсіресе, медициналық қызмет көрсетудің сапасы мен қолжетімділігін қамтамасыз ету мәселесіне мемлекет басшысы арнайы тоқталды. Бұл жерде халықтың денсаулығына байланысты, әсіресе, ана мен сәби өліміне қатысты көрсеткіштердің өңірлік теңгерімсіздігі айқын көрінетіндігін, дегенмен, бұл көрсеткіштердің төмендеп келетіндігін, бірақ, дамыған елдердің деңгейінен айтарлықтай көп екендігін тілге тиек етіп, денсаулық сақтау мекемелерінің жұмыс сапасын барынша арттыру керектігін қадап айтты.
Осы жауапкершілікті терең түсінген Қазығұрт ауылындағы «Омедин» медициналық орталығының ұжымы Президент Жолдауына қолдау білдіре отырып, халықтың денсаулығын нығайтуға бар күш-жігерін жұмылдыра түсуде.
Кезінде осы медициналық орталықтың жұмысы жөнінде екі жыл бұрын жазған болатынбыз. Бүгінгі таңда бұл орталық өз жұмысын қалыптастырып, аудан тұрғындарына медициналық қызметті сапалы көрсетіп, жақсы қырынан танылып келеді екен. Медициналық орталық замандауи құралдармен толық жабдықталған. Атап айтқанда, УЗИ, ЭКГ, УФО, электрофарез, парафинмен емдеу бәрі де бар, жұмыс істеп тұр. Сондай-ақ, орталықта өз мамандығын жан-жақты меңгерген білікті дәрігерлермен бірге медбикелер жұмыс істеуде. Неврология, терапия, кардиолог, педиатр, гинеколог, уролог, окулист, логапед мамандықтары бойынша білікті дәрігерлер халыққа қызмет көрсетуде екен. Бүгінгі таңға орталыққа екі мың емделуші тіркеліпті. Мұнда медициналық көмек беру, кеңес алу, егілетін дәрі, нәрестелерге массаж, анықтама, жолдама беру, медициналық тексеруден өту бәрі тегін. Дәріхана орталық ішіне орналасқан. Емделушілер өздеріне тиесілі дәрілерін де осы дәріханада тегін алады.
Орталық директоры Ержан Отарбаев аудан тұрғындарына сапалы медициналық қызмет көрсетудің түрлі жолдары мен тәсілдерін қарастырып, бұл бағытта да жүйелі жұмысымен көзге түсуде. Соның жарқын бір дәлелі үстіміздегі жылдың қыркүйек айының 15-жұлдызы мен қараша айының 15-жұлдызы аралығында емделушілер үшін тіркеу маусымын жариялап отыр. Ол үшін медициналық орталықта барлық жағдай жасалуда. Тіркелетін емделушілер үшін мұнда кезек күтіп отырмайды, тіпті, сенбі, жексенбі күндері де орталық мамандары жұмыс істейді.
Мұнда біліктілігімен емделушілердің алғысын алып жүрген дәрігерлер де бар. Мәселен, педиатор Элеор Ахметов, Айбиба Бахадур, хирург-эксперт Құралбек Бердіқұловты айтуға болады.
Бір сөзбен айтқанда, «Омедин» медициналық орталығы халыққа дәрігерлік көмек көрсетудің сапасы мен қол жетімділігін қамтамасыз етуде жақсы жағынан көрініп келе жатқан бірден-бір орталық екендігіне көз жеткізгендей болдық.

Ж.МАХАНҰЛЫ,
Қазығұрт ауылы.

Дәрігер кеңесі

 

Менингококкты инфекция жіті инфекциялық ауруға жатады және ол өте қауіпті, өйткені ауыр асқыну мен тіпті өлім жағдайына да әкелуі мүмкін. Қоздырғыш көзі тек адам ғана болып табылады. Инфекция қоздырғышы ауа тамшылары арқылы беріледі. Жұқтыру жөтелу, түшкіру, сөйлеу, сүйісу арқылы болады. Менингококкты инфекцияның негізгі көздері ауыратын адамдар, бірақ, көбінесе таратушылар (дені сау адамдардың мұрын-жұтқыншағында да бактериялар болуы мүмкін) аурудың клиникалық сипатын айқындайтын бір науқасқа 1800-2000 менингококк таратушыларының сәйкес келуіне байланысты. Бактерия таратушылардың саны күнделікті мұрынды жуу кезінде де біршама төмендейді. Осы емшара балаларға күтім жасайтын тұлғаларға өте маңызды болып есептеледі.  Осы қорқынышты инфекциямен көбінесе балалар ауырады және генерализацияланған түрінің барлық жағдайының 80%-ы 14 жасқа дейінгі балаларда болады. Аурудың эпидемиялық көбеюі әр 10-12 жыл сайын бақыланады, ол қоздырғыштың ауысуына және ұжымдық иммунитеттің төмендеуіне байланысты. Ағымдағы жылы біздің республикамызда осы инфекцияның өсуі байқалды. Ауруды ерте диагностикалау емдеудің негізгі тиімділігі болып табылады, ол емдік шараларды біршама тез бастауға және адамның өмірі мен денсаулығын сақтауға мүмкіндік береді.  Менингококкты инфекция ауруының басталуы мұрын-жұтқыншағында басталады, және келесі түрлерде кездесуі мүмкін. Аурудың ең жеңіл түрі – бұл менингококкты назофарингит, ол тұмау түрінде болады. Осы ауру түрімен аяқталып, ағзадан инфекция мүлдем кетуі немесе симптомсыз таратушыға ауысуы мүмкін. Алайда, бактерия қанға түскен жағдайда, онда менингококкемияны (немесе менингококкты сепсис) шақырады. Менингококктар қанда тез көбейеді, токсиндер бөледі, көбею және өлу кезінде де қанның ұюының бұзушылығы болады және ол теріге, ішкі органға қан құйылуына әкеледі, ол көп жағдайда өліммен аяқталады. Менингококкты сепсис менингитпен асқынуы мүмкін.

Менингококкты инфекцияның симптомдары

Менингококкты инфекцияның пайда болуы қауіпті және алдамшы. Алғашқы симптомдары белгісіз, аурудың алғашқы белгілері кезінде дұрыс диагноз қою өте күрделі. Алайда, аурудың толық көрінісі пайда болғанда, өкінішке орай, пациентті құтқару қиынға түседі. Менингококкты инфекцияның үш түрі болады, олардың әрқайсысы өз бетінше және жеке туындауы, немесе назофарингиттен сепсиске және менингитке біртіндеп дамуы мүмкін. 

Менингококктыназофарингиттіңсимптомдарыкәдімгітұмаудыңпайдаболуынаөтеұқсаскеледі. Бұлденетемпературасыныңорташа 38°С-ғадейінкөтерілуі, соныменқатарбарлығынатанысжәнетұмаудыңәдеттегісимптомдары: мұрынныңбітелуі, тамақтыңауруыменжыбырлауы, басауруы. ЖРВИ-ден ерекшелігі тершеңдігінің артуы мен терінің қызаруы, немесе гиперемиясы байқалғанда менингококкты назофарингит кезінде тері құрғақ және бозарып көрінеді. Сондықтан, осы жағдайда кәдімгі тұмаудың белгілерінің арасынан «басқа және ерекше» симптомдарды табу өте маңызды, сіз күткеннен де тез дамығандықтан жағдайын төмендетіп алмау қажет.

Менингит пен менингококкемияның симптомдары бірдей, белгілері келесімен көрінеді:
Дененің қызу жағдайы (дене қызуын басатын дәріден де қызуының төмендемеуі); Бас айналуы; Мазасыздануы және қозуы; Жүрек айнуы және құсуы; Әлсізденуі; Есінен және уақыттан шатасуы;

Менингитті сипаттайтын симптомдар: Ауырсынуды басатын таблеткаларды қабылдағаннан кейінде басының қатты ауыруы; Арқаның ауыруы; Құрысуы; Жарық сәулені жақтырмауы; Мойынның ауыруы және қозғалысының қиындауы.

Менингококкемияны сипаттайтын симптомдар:

Қолменаяқтыңмұздауымендененіңқызуы 39-40°С-ғадейінкөтерілуі;

Қалтырауы;

Бұлшықет пен буындардың ауыруы;

Іштің немесе кеуденің ауыруы;

Терінің бозаруы, кейде сұрғылттануы;

Дем алысының жиілеуі;

Іш өтуі;

Теріде 2-10 мм көлемінде қызғылт дақ бөртпе пайда болады, ол кейіннен қып-қызыл (жұлдызша) түрге айналады. Бөртпенің сипаты: терінің үстіне шықпайды, басқан кезде жоғалмайды. Бөртпе көбінесе бөкседен, денеден, аяқтан басталады. Сондықтан, теріде кез келген бөртпе пайда болған кезде, жедел медициналық көмекті шақыру қажет. Бөртпе осы инфекцияның негізгі белгілері болып саналмайды, ол кейде кеш пайда болуы мүмкін, кей уақытта оның болмауы мүмкін. Сондықтан, жоғарыда аталған белгілердің кейбіреулері (барлығы міндетті емес) пайда болған жағдайда шұғыл түрде дәрігердің көмегіне жүгінуі тиіс. Егер дене қызуын басатын дәріден де төмендемейтін науқаста жоғары температура болса, сонымен бірге, денеде «қызыл нүктелер» пайда болса – симптомдар туралы ойламай, бірден оның салдары туралы ойланыңыз, сізде мүмкін менингококкты инфекция шығар. Қазір демалыс кезеңі.Балалар көп бассейндерге баруда.Бассейндегі су таза екеніне кепіл жоқ.Бізде 6 жағдай тіркелді.Өкінішке орай екі бала көз жұмды.

                                     Құрметті Қазығұрт тұрғындары!

Аурудың алдын алғандарыңыз жөн.Өздеріңіз де балаларыңыз да өте сақ болыңыздар!!!

        Б.М.АҚЫНҒАЗИЕВА,

Қазығұрт аудандық орталық ауруханасының

инфекционист-дәрігері.

  

Аскаридоз

Жұма, 02 Тамыз 2019 00:00

 

Аскаридоз - адам менжануарларденесінде тіршілік ететін жұмыр құрттардан (нематодтардан) пайда болатын ауру. Аскарида – бұл паразит. Үлкендігі 15см - 40см болады, адамның ішегінде өмір сүреді. Аскаридоз қоздырғышы нәжіс – ауыз механизмімен берілетін, созылмалы түрде өтетін, аурудың бастапқы сатысында организмнің токсикоаллергиялық белгілермен, соңғы сатысында ішек жұмысының бұзылуымен сипатталатын ең көп таралған ауру (гельминт).

Аскариданың тіршілік циклі – сыртқы ортада топырақ арқылы таралады. Топырақта аскарида тұқымынан 21 күн немесе бірнеше айдың ішінде ұрықтанған қуыршақтар пайда болады, олар инвазивті түрге айналады – топырақтан адам қолына өтіп (жеміс-жидек, көкеніс т.б) ауыз арқылы адамға жұғады. Аскарида тұқымы міндетті түрде топыраққа түсу арқылы ғана өзінің даму циклін қайталайды.

Көп жағдайда балалар жеке басының тазалығын сақтамағаннан, әсіресе кішкентай балалар құмда, топырақта ойнағаннан кейін қолын жумай тамақтанғаннан ауырады. Аскаридоз ауруының белгілері: алғашқы кезеңінде баланың жұмысқа қабілеті төмендеуі, қанның азаюы, нерв жүйелерінің, ас қорыту жұмысының бұзылуы, іші ауруы, үлкен дәретінің бұзылуы (іші өтеді немесе қатады), тамаққа тәбетінің болмауы (тамақты біресе көп жейді, біресе тамақ ішкісі келмейді).

Балалардың өсу қабілеті нашарлайды, өзінің құрдастарынан қалып қояды, азады, түнде ұйықтағанда тістерін шықырлатады. Ауру адам өзінің үлкен дәретімен аскарида тұқымын сыртқа шығарып қоршаған ортаны ластайды. Топырақта жұмыртқа тіршілік қабілеттілігін 10 жыл сақтаса, ағынды су қоймаларында 1 жылға дейін, көкөніс пен жеміс - жидекте 3 айға жуық тіршілігін сақтайды.

Аскаридоз жұмыртқасы топырақтан қолға, жемістерге көшуі мүмкін, олар арқылы ауызға түседі. Жуылмағанкөкөністерді, жеміс-жидектерді жегенде, қайнатылмаған суды ішкенде құрттар адам денесіне түсіп, ауру туғызады.

Тәуекел топтарына мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалар, ауылшаруашылық жұмысшылары, жылыжайлар мен оранжереялардың жұмыскерлері, саяжайшылар жатады.

Аскаридозбен ауырмау үшін:

-                     жеке бас тазалығын сақтау;

-                     жеміс-жидекті, көкеністі қолданар алдында қайнаған сумен тазалап жуу;

-                     тамақтанар алдында, жануарлармен ойнағаннан кейін, дәретханаға барғаннан кейін қолды міндетті түрде сабындап жуу;

-                     ішуге қайнаған суды пайдалану;

-                     үлкен дәретімен топырақты ластамау;

-                     ауланы, дәретхананы таза ұстау;

-                     бау-бақшаға нәжісті пайдаланбау;

-                     қоғамдық орындарда тазалық сақтау;

шыбындарды жою қажет.

Тұрмыстық қалдықтарды, канализациядағы жуынды суларды ашық су қоймаларына жібермеу, бақшаларды суғару үшін тоқтап тұрған суларды қолданбау.

А.ОРЫНБАЕВА,

аудандық ТмКҚСмҚББ жетекші маманы.

Маман кеңесі

                         

Тырысқақауруынашалдыққанадамменоныңқоздырғышынтасымалдаушыларжұқтырады. Қоршаған орта, әсіресе ашық су көздері тырысқақ вибриондарымен науқас адамның бөлінуімен ластанады. Сол ластанған су мен жеміс-жидектерді, көкөністерді жуғанда, суды ішкенде және суға шомылғанда су жұту барысында адам   кеселге шалдығады. Ересек адамдар мен сәбилердің іш ауруына шалдығуының себебі жеке бастың тазалығын сақтамаудан.

Тырысқақ ауруының адамдарға негізгі жұғу жолдары:

  • вибрионмен ластанған сумен,
  • вибрионмен ластанған тағаммен,
  • науқас адамның нәжісімен,
  • науқас пайдаланған төсек орнымен,
  • науқас қолданған ыдыс аяғымен.

Вибриондар адам денесіне енгеннен кейін аурудың алғашқы белгісі білінгенше бірнеше күн өтеді. Аурудың жасырын кезеңі 2 күннен 5 күнге кейін дейін созылады. Вибриондар асқазан-ішек жолына ауыз арқылы түсіп, өмір сүруіне қолайлы аш ішекке еніп, онда көбейіп, токсиндер бөледі.

Тырысқақ ауруы кенеттен жедел басталады. Жиі-жиі іші өтіп, нәжіс сұйылып, бірте-бірте табиғи түсін жоғалтып аз уақыттың ішінде нәжіс түсі мүлде өзгеріп «күріш тәрізді суға» айналады. Іш өтуі тәулігіне 10-15 рет қайталанады. Аурудың тағы бір белгісі құсу, науқас лақылдатып құсады, бұл құбылыс тәулігіне 10 ретке дейін қайталанады. Адам ағзасы 1-2 тәулік ішінде сусызданып, әлсіреп аяқ-қол бұлшық еттері тартылады. Адам денесі жалпылай улануға ұшырайды, дене қызуы төмендейді, науқастың беті көгереді.

Сондықтан, осындай ауру белгілері байқалып, күдік туғызған жағдайда тез арада дәрігерлік бөлімшеге хабарлау керек. Аурудың алдын алу шаралары:

  • Ауыз су көздерін (бұлақ, құдық) санитарлық талапқа сай келтіріп, таза ұстау;
  • Елді мекендерді тазартылған, залалсыздандырылған, орталықтандырылған сапалы ауыз сулармен қамтамасыз ету;
  • Суды міндетті түрде қайнатып ішу, көкөніс, жеміс-жидектерді жуып пайдалану;
  • Қолды таза ұстап, тамақ алдында және дәретханаға барғаннан кейін сабынмен жуу;
  • Дайын тағамдардың шыбын-шіркей арқылы тырысқақ қоздырғышымен ластануы мүмкін екендігін есте ұстау керек. Үй-ішін, ыдыс-аяқ, аула қораны таза ұстап, шыбын-шіркейді жойып, тазалық сақтау тырысқақ ауруын болдырмаудың басты шарты екенін әр уақытта есте ұстаған жөн.

Б.ЖАНҚАРАЕВ,

ТКҚСҚББ-ның эпидемиологиялық

қадағалау бөлімінің бас маманы.

 

           Буынаяқты жәндіктерге жататын кенелер арқылы тарайтын жұқпалы аурулар қоздырғыштарының түрі қазіргі кезеңде 400-ден асады. Олардың ішінде біздің өңірде жиі кездесетіні кене энцефалиті мен көкала аурулары. Энцефалитті тарататын кене түрлері таулы, орманды жерлерде тіршілік етсе, көкаланы тарататын кенелер тобы далалы, шөлді, шөлейт жерлерде жиі кездеседі.

         Көкала ауруының еліміздегі ғылыми аты- Қырым қанды қызбасы. Баяғы Кеңес Одағы кезінде алғашқы рет бұл аурудың қырықыншы жылдары Қырымда табылуы мен аурудың негізгі белгілері дене қызуының көтерілуі мен дененің қанталауы және қан ағуына байланысты Қырым қанды қызбасы деп атаған. Ал, әлемдік аты «Ку лихорадкасы» деп аталуы да Африка құрылығында алғашқы кездескен жер аты мен дене қызбасының болуына байланысты берілген.

         Қазақстанда бұл ауру көбінесе Көкала деп аталуы да аурудың басты белгісі дененің қанталауы, дененің көгеруіне байланысты болған. Тіпті, ежелгі қазақ қарғауларында кездесетін «Өй, көкала келгір!» деп атауы, ауруды өліммен теңегендігі, аурудың өте ауыр болатындығын және оның өте ертеден белгілі екендігін байқатады. Шынында, көкала аса қауіпті, өлім-жітімі жиі болатын аса қатерлі ауруға жатады. Көкала ауруының қоздырғышы – өте ұсақ вирустар. Оларды буынаяқты жәндіктер – кенелер тарататын болғандықтан, арбовирустар (арбо-буынаяқтылар) деп атайды. Арбовирустарды тарататын негізгі буынаяқтылар қансорғыш кенелер. Олар ауру малдардың қанын сору арқылы өздерінде жинақталған вирустарды ұзақ уақыт сақтауға қабілетті. Үй жануарлары мен жабайы аңдар да ауру жеңіл өтуіне байқалмайды. Бірақ оларда ауру қоздырғыштары жылдап сақталып, қан арқылы жұқтырып отырады.

       Қазақстанның оңтүстік аймақтарында көкала ауруын таратушы жайылым кенелердің өсіп-дамуына қолайлы табиғи жағдайлар бар. Осыған байланысты көкала ауруының табиғи ошағына Түркістан, Жамбыл, Қызылорда, Атырау және Алматы облыстары жатады. Аурудың табиғи ошағында ауру ғасырлап сақталып келген. Себебі, құрғақшылық және өте ыстық климат ауру таратушы кенелердің өсіп-өнуіне қолайлы. Жайылым кенелерінің ішінде негізгі таратушы болып табылатын кененің Гиалема деген түрі осы аталған аймақтарда кең тараған.

       Аурудың таралуына кенеден басқа, ауру адамдар аса қауіпті. Кене сілекейі арқылы адамға жұққан арбовирустар қанда өте тез көбейеді. Қан жасушаларына жататын лейкоциттері мен тромбоциттерінің саны күрт төмендеп азаюына байланысты адам ағзасының ауруға төзімділігі жойылуы және қан тамырларының жарақаттануынан қанталау мен қан ағу белгілері байқалады. Ауырған адамның дене қызуы көтеріліп, тері асты көгеріп, ауыздан, мұрыннан, жатырдан т.б жерлерінен қан ағу белгілері байқалады. Осы аққан қандағы көкала қоздырғыштары аса қауіпті, адамға тері арқылы жылдам жұғады. Ауырған адамдармен байланысқан, одан аққан қанды қолына, т.б терісіне тигізіп жұқтырғандарда көкаланың жіті түрі байқалып, жылдам өлім-жітімге алып келеді. Қайғылы жағдайларда көкала қоздырғышын кенеден жұқтырғаны алғашқы ауырған адам, қалғандарына ауру адамдардың қаны арқылы тарайды. Дәрігерлік дәлелдемелерде ауру адамнан аққан қанның кебуі кезінде буланған қан сұйығы арқылы арбовирустар ауа арқылы жұғатыны да дәлелденген. Көкала ауруының белгілері кене шаққаннан кейін 3-5 күнде біліне бастайды. Ауру адам дел-сал болып, басы ауырады, денесінің қызуы көтеріліп, 39-40 градусқа дейін жетіп, лоқсып құсқысы келеді, іші өтеді, денесінде көгерген, қанталаған көріністер байқалып, бауыры мен көк бауыры ісініп, мұрнынан, тістерінен қан ағады, үлкен дәретінде, зәрінде, құсығында қан қалдықтары байқалады, жүрек соғуы жиіленіп, қан қысымы төмендеп, көп жағдайда ауру қайтыс болады. Аурудың емі тек ауруханаларда жүргізіледі. Дәрігерлер қан тоқтататын, қан қысымын қалпына келтіретін, жүректің жұмысын жақсартатын жан-жақты толық қамтитын емдеу жұмыстарын жүргізеді. Бұл жерде бір айтатын нәрсе адамды жылдам сауықтыратын арнайы емдеу жолдары жоқшылық.

         Аурудан негізгі сақтану жолдары:

         - кенеге қарсы күрес жұмыстарын жандандыру;

         - кене шағуынан сақ болу;

         - мал ұстайтын орындардың үйден алшақтау болуын қадағалау;

         - адам тұратын, жататын жерлерде кенені болдырмау.

       Ауру ауырған адамнан жылдам жұғатынын ескеру қажет. Ауырған адаммен жанасқан туыстары, медицина қызметкерлері теріге қанды дарытпау шараларын қатаң есте ұстауы тиіс. Қолдарына резеңке қолғап киіп жүру, ауру адамды жеке бөлмеде жатқызу міндетті шарт, ауру қоздырғышын құртатын хлорамин дезинфекция заттарымен үнемі бөлмені, аяқ киімді, қолғапты т.б жанасқан заттарды тазалап құрту қажет, аурумен жанасқандардың тізімдері алынып, олар қатаң бақылауда болуы керек.

         Қырым қанды қызбасы иксодты кенелердің шағуы арқылы берілетін адамдардың аса қауіпті вирусты ауруы, бұл ауру көктемде кенелер жаппай шыққан кезде ауыл шаруашылық жануарлары тек ауруды тасымалдаушы ғана болады, ауыл шаруашылық жануарлары аталған аурумен ауырмайды, тек адамдармен жанасқанда ауруды таситын кенелер болған жағдайда денеге жабысып барып шағуы мүмкін.

         Сол себепті мал қораларын, малдардың көп шоғырланатын жерлерін кенеге қарсы дезинфекция, дезинсекция жұмыстарын жүргізіп, ірі қара және уақ малдарды кенелерге қарсы жылына екі рет шомылдырып, тоғытып отыру қажет.

         Көп адамдар көкала ауруының табиғи ошағы бар екенін, оның жаз айларында жиі кездесетінін, аурудың тарау жолдары мен одан сақтану шараларын білмегендіктен ауырады. Көкаланың аса жұқпалы екендігін, ауруды қалай күту керектігінен хабарсыз болады. Сондықтан адамдар арасында санитариялық ағарту және үгіт-насихат жұмыстарын жандандырып, кеңінен жүргізілуі көкаланы болдырмау шараларының басты кепілі болып саналатынын естен шығармауымыз керек.    

Е.САДЫҚОВ,

Аудандық ветеринария бөлімінің бас маманы. 

Аурухана ішілік инфекция

Дүйсенбі, 15 Шілде 2019 00:00

Маман ескертеді

 

 

     Аурухана ішілік инфекция – науқастың денсаулық сақтау ұйымдарында медициналық қызметтерді алуымен байланысты бактериялық, вирустық, паразиттік пайда болатын немесе қызметкердің медициналық ұйымда жұмыс істеуі салдарынан пайда болатын инфекциялық ауру.

  Көп жағдайда келесілер инфекцияның көзі болып табылады:

  - медициналық қызметкерлер;

  - инфекцияның жасырын түрлерінің тасымалдаушылары;

  - жаралық жұқпаны қосқанда, жедел, созылмалы жұқпалы аурумен сырқаттанатындар.

  Берілу факторы ретінде шаң, су, тағам өнімдері, қондырғылар және медициналық құралдарды атауға болады.

  Медицина мекемелерінде жұқтырудың басты жолы – жанасу-тұрмыстық, ауа-тамшылы және ауа-шаң.

  Инфекцияның берілу механизмі: аэрозольды, фекальды-оральды, жанасу, гемоқатынасты.    

Аурухана ішілік инфекцияның таралуына жағдай туғызатын факторлар:

  Науқаспен қатынаста болған кезде ауруханаішілік инфекция көздерінің эпидемиялық қауіптілігін және жұқтырудың дәрежесін бағаламау;

-  Медициналық мекемелердің жобалық қуаттылығынан артық науқастарды қабылдауы;

-  Медициналық қызметкерлер және науқастар арасында анықталмаған ауруханаішілік штамдардың тасымлдаушыларының болуы;

-  Медициналық қызметкерлер арасында асептика, антисептика ережесінің және жеке гигиенаның сақталмауы;

-  Ағымды және қорытынды дезинфекцияны дер кезінде сапалы жүргізбеу, жиыстыру тәртібінсақтамау;

-  Медициналық мекемелерінің залалсыздандырғыш заттармен жеткілікті дәрежеде қамтамасыз етілмеуі;

-  Медициналық құралдар мен құрылғыларының және т.б. залалсыздандыру тәртібінің бұзылуы;

-  Тозған, ескірген қондырғылар;

-  Ас бөлмесінің, сумен қамтамасыз ету жүйесінің қанағаттанарлықсыз жағдайы;

-  Сүзгілік желдетудің болмауы.

  Аурухана ішілік инфекцияны жұқтыруға жоғарғы тәуекел топ:

  1.   Тұрғылықты тұратын жерлері жоқ, қоныс аударғандар, толық жазылмаған және ұзақ соматикалық және жұқпалы аурулармен сырқаттанған, арнайы медициналық көмек алуға мүмкіншілігі жоқ науқастар.

  2. Иммундық жүйесін тежейтін ем тағайындалған (сәулелеу, иммунодепрессанттар), қан алмасу терапия тағйындалған көлемді хирургиялық араласу жүргізіліп жатқан, бағдарламалы гемодиализ, инфузионды терапия тағайындалған.

  3. Нәрестелер (қалыпты жағдайдан ауытқи туылған);

  4. Туылғанда алынған жарақаты, туылғанынан ауытқулары бар балалар.    

  5. Емдеу мекемелерінің медициналық қызметкерлері.

  Инфекциялық бақылау жүйесі қызметін үйлестіруді медициналық ұйымның бірінші басшысы қамтамасыз етеді.

  Аурухана ішілік инфекцияның алдын алуда тыс жерден инфекцияның түсуін төмендету, мекеме ішінде науқастар арасында инфекцияның таралуына жол бермеу, медициналық ұйымдардан тыс жерге инфекцияның таралуын болдырмау үлкен маңызға ие.    

 

Н.ТАСБАЛТА,

Қазығұрт аудандық Қоғамдық денсаулық сақтау басқармасының бөлім басшысы.

 

 

Агрессия адам әрекетінің ерекше формасы болып табылады. Мұндай мінез-құлық субъектінің нұқсан келтіру мақсатымен өзінен басқа адамға немесе адамдар тобына артықшылығын білдіріп, қыр көрсетуі немесе күш қолдануға тырысуымен сипатталады. Агрессивтік мінез-құлық қарқындылығы мен пайда болу дәрежесі бойынша: жеккөрушілік, жақтырмаушылықтан – тіл тигізуге (вербальдық агрессия) және дөрекі түрде күш қолдануға (физикалық агрессияға) дейін түрленеді. Әлеуметтік психологиялық тұрғыдан қарағанда, жекелеген адамдардың агрессивті мінез-құлықтары жиынтығының, бұқаралық сипаттағы құбылыс ұғымының тұлғааралық агрессияның топтық агрессияға айналуының мәні бар.

Агрессивтілік – адамның субъектіге немесе объектіге физикалық және психологиялық зақым келтіруге дайындық мінез-құлығы. Агрессия мен агрессивтіліктің айырмашылығына тоқталар болсақ, агрессия – бұл белгілі бір адамға немесе затқа жүйелі, ниетті түрде бағытталған зақым келтіретін іс-әрекеттер, ал, агрессивтілік – адамның құлқысына байланысты, агрессияға дайындық кезеңі болып саналады. Әр адамда агрессивтілік белгісі әр түрлі, бұл олардың алған тәрбиесіне байланысты. Егер, агрессивтілік аз немесе тым болмаса, онда бұл субъектінің пассивтілігіне әкеледі. Депрессияға өте бейім болады. Агрессивтілігі тым жоғары адамдар, конфликтерге араласып, келешегіне және авторитетіне нұқсан келтіреді. Сондықтан, адамның өз агрессивтілігі мен эмоцияларын бақылауының маңызы зор.

Сол себептен мынадай қорытындыға келеміз: агрессия іс-әрекет болса, агрессивтілік – агрессия бейімділік қасиеті.

Агрессия түрлері

  1. 1.Физикалық және вербальді болып келеді

       Физикалық агрессия – белгілі бір адамға немесе объектіге физикалық күш қолдану;

       Вербальді – негативті сезімдерін дауыс арқылы (айқайлау), және де вербальді реакциялар (ұрысу, қарғау) арқылы жеткізу.

  1. 2.Тікелей және жанама

       Тікелей агрессия – белгілі адамға бағытталған; Жанама агрессия – белгілі адамға жанама түрде (қалжыңдар, жаман өсектер және т.б.) арқылы бағытталған іс-әрекеттер жиынтығы.

  1. 3.Сыртқы агрессия және ішкі (ауто) агрессия

       Сыртқы агрессия қоршаған адамдарға бағытталған;

         Ішкі агрессия – өзіне-өзін кінәлау, өзін масқаралау, өзіне физикалық зақымдар жасау, өзіне қол салу;

  1. Қорғаныш және арандатқан (провокация)

       Қорғаныш – басқа адамның агрессивті мінез-құлқығына пайда болатын агрессия;

         5. Жаулық және инструментальді

     Жаулық агрессияның негізі – жындану болып табылады, басты мақсаты – зақым келтіру.

     Егер, зақым келтіру негізгі мақсат болмай, белгілі бір нәтижеге келу жолы болса, онда бұл «инструментальді» агрессия. Араңдатқан агрессия – агрессия бірінші босату, агрессия көзі болу;

       Агрессия шекараларын анықтау қиын. Егер, агрессия дұрыс жағынан көрініп, жақсы нәтижеге келтірсе, онда бұл дұрыс агрессия. Ал, бұрыс агрессия – бұған қарама-қарсы.

     Агрессия дамуының себептері. Отбасылық тәрбиенің түрлері.

     Отбасы және отбасы ішіндегі қарым-қатынас баладағы агрессияның дамуының негізгі себебі болу мүмкін. Заманауи психологияда отбасылық тәрбие 3 түрге бөлінеді: авторитарлық, либеральді (босаңсу) және авторитетті (демократиялық).      

     Авторитарлық стиль – авторитарлық стиль агрессиямен, диктатпен, бір-бірінің қарым-қатынасында салқындығымен сипатталады. Бұл стиль кезінде қарым-қатынас қысқа, қатал және шошытып үрей туғызумен жүреді. Баланың эмоцияларына көңіл аз бөлінеді, мақтау немесе ұрысу ата-аналар көңіл-күйіне байланысты. Авторитарлық стильде ата-аналардың қатал ережелер ойлап тауып, бала солардың бұйрықтарымен өседі. Көбінесе, отбасындағы балалар қысымға шыдай алмай, агрессияға беріліп кетеді. Осыдан агрессивті адамдар пайда болады. Ал агрессиясын шығара алмаған балалар, депрессияға түсіп, ауто агрессияға айналып кетеді.

     Либеральді (босаңсу) стиль – либеральді (босаңсу) стилінде тәрбие негізгі принцип бойынша жүреді: «не істесең, соны істе». Бұл стильде ата-аналар минимум ережелер қояды. Отбасы мүшелер арасында қарым-қатынас өте әлсіз, балалар эмоциясы мен ішкі жан-дүниесіне қызығушылығы болмайды. Ата-аналар балалары тәуелсіз өсу керек деп ойлайды. Өмір мәнін тез түсінеді, қоршаған ортаға бейімделе алады деп ойлайды. Біраз ата-аналар қолы бос болмағандықтан, балаға керекті тәрбиені бере алмайды.

     Авторитетті (демократиялық) стиль – авторитетті (демократиялық) стиль отбасы мүшелерінің бір деңгейінде болуымен сипатталады. Қарым-қатынастарында демократия болады. Ата-аналар балалары мен өзімен тең адамдар сияқты қарым-қатынас жасайды. Керек кезде мақтап немесе жақтайды. Бұл стиль ең қолайлы, өйткені, балада өз көзқарасы пайда болады және қорғауға қорықпайды. Ата-аналары үнемі қорғаныш жасай алады.

       Агрессияның алдын алу әдістері:

       1) Тәрбиені дұрыс беру. Бала кішкентай кезінен барлығын тәрбиеден алады. Сондықтан, тәрбиенің маңызы өте зор. Егер, авторитарлық және либеральды стильде тәрбие жүрсе, агрессияның келешекте дамуына күмән жоқ. Ұл-қызымызға авторитет болу керек. Олар ата-анасына қарап, сіздің іс-әрекеттеріңіз бен мінез-құлқыңызды қайталайды. Демек, дұрыс тәрбиелеу үшін, алдымен өзімізді дұрыс тәрбиелеу керек.

     2) Эмпатия. Егер, адам сізге агрессивтілігін көрсетсе, оған лезде агрессиямен жауап бермей, оның неге солай жасап жатқанын түсіну керек. Ол адам жындыхананың пациенті болмаса, онда бұл адамның сондай мінез-құлықтың пайда болуына себеп бар. Өзін сол адамның орнына қоюға тырысу керек, мүмкін сіз оған белгілі бір жәрдем бере алатын шығарсыз.

     3) Кешірімді болу.

       Адамдардың тез ашуланшақтығын ескеріп, олардың агрессияларын жүрекке жақын қабылдаудың керегі жоқ. Кешірімді болған адам, агрессияға жауап бермей, оны өршітпейді және өз денсаулығын сақтайды.

       4) Қалжың, көтеріңкі көңіл-күй.

     Күнде көңіл-күйі жоғары адамдар, үнемі өзінен позитив шығарады. Қасындағы адамдармен орынды қалжыңдап, олардың көңіл күйін көтере алады. Бірақ, оның да шекарасы бар. Адамдар қалжыңды көтере алмаса, агрессияның пайда болуына жол ашады.

       5) Артын ойлау.

       Әр адам қадамдарын бақылап, орынды сөйлеуі тиіс. Өз-өзін бақылай алатын адам үлкен жетістіктерге жете алады. Егер, бір адамға агрессиямен жауап берсең, оның дұрыс не бұрыстығын теңестіріп, келешекте сол адамға немесе саған әсері болуын не болмауын ойлауы тиіс.

       6) Спортпен айналысу.

Көп күш жұмсалатын іс-әрекеттерде көп негативті агрессивті сезімдер шығады.

Және бұл денсаулыққа өте пайдалы.

М.ИЛЕБАЕВА,

                                                                                   Жаңабазар ауылдық емханасының психологы.