Діни экстремизм қоғам дерті

Сәрсенбі, 20 Наурыз 2019 00:00

 

Соңғы жылдары дінге қатысты мәселелер өзінің өзектілігімен аса өткір тақырыптардың біріне айналып, еліміздің қоғамдық өміріндегі күн тәртібінде алдыңғы қатарға шыға бастады. Бұл, бір жағынан, дінге сенушілер қатарының көбеюінен, екінші жағынан, діни экстремизм мен терроризм мәселесінің өсе түсіп отыруынан көрініс табады. Бұл проблемалар өз кезегінде мемлекет пен қоғам алдына нақты шешімін табуды қажет ететін бірқатар кезек күттірмейтін міндеттерді қойып отыр. Бүгінде діни экстремизм мен терроризм әлемдік қоғамдастықты қатты алаңдатып отырған мәсе­леге айналды. Әрине, заманауи әлемнің қатеріне айналып отырған осынау зұлматтан біздің еліміз де сырт қала алмасы анық. Ол бүкіл қоғамның тізе қосып, күш біріктіруін қажет етеді. Дінге қатысты тура немесе жанама үдерістердің барлығы қоғамдық өмірдің маңызды бөлігін қамтитындықтан, дін төңірегіндегі туындайтын проблемаларды шешуге билік органдарымен қатар, азаматтық қоғам институттарының қатысуы ерекше маңызға ие. Бүгінгі күнде рухани жаулап алу дінді бетперде ретінде пайдалана отырып теріс идеяларды жас­тар арасында белсенді таратудан  көрініс тауып отырғаны жасырын емес. Осы орайда, радикалдық сипаттағы діни ағымдардың идео­логиялары азаматтарды наным-сеніміне қарай жіктеуді, дін  жолында жүргендерді басқалардан  жоғары қоюды, мемлекеттің зайырлы қағидатын қабылдамауды алдыңғы қатарға қояды. Ал мұн­дай идеологияның әртүрлі дін­дерді ұстанатын көп этностан тұ­ратын Қазақстан қоғамы үшін қаншалықты қауіпті екені айтпаса да түсінікті. Елімізде бүгінгі күнде ради­калдық діни ағымдардан келетін қауіп-қатерлерді халық арасында кеңінен түсіндіру шаралары қолға алынып жатыр. Бұқаралық ақпарат құралдарында осы тақырыптарға қатысты мазмұнды мақалалар жарияланып, телеарналар мен радиоларда дін мәселелерін қоз­ғайтын бағдарламалар мен хабарлар көптеп берілуде. Жалпы, қоғамның белсенді топтарының, ғылыми және шы­ғар­машылық зиялы қауымның қазақстандық бірегейлілікті сақ­тау мен нығайтудағы және хал­қымызды діни экстремизм мен сыртқы рухани шабуылдардан қорғаудағы бірлесіп жұмыс жүргізетін негізгі бағыттары осы болмақ.

«Алтынтөбе ауылы округі әкімі аппараты» мемелекеттік мекемесі


 

Бүгінгі таңда Қазақстан аумағына діни радикализм мен экстремизмнің енуі мен тарауы ең күрделі проблемаға айналып, өзекті мәселе болып қалуда.

Діни экстремизм мен  терроризм әрбір мемлекеттің ұлттық қорғалу мүддесі деңгейінің тәуелділігін арттырып, әлемдік мәндегі проблемаға айналды.

Қазақстан Республикасының Президенті Қазақстан халқына арнаған «Қазақстан 2050 стратегиясы»: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» деп аталатын Жолдауында ең маңызды міндеттердің бірі ретінде радикализмнің, экстремизмнің және терроризмнің барлық түрлері мен байқалуына қарсы іс-әрекеттер қолдану қажеттілігі  айтылды.

Бұған қоса, діни экстремизмнің алдын-алуды күшейту, әсіресе, бұл жұмысты жастар арасында кеңінен жүргізу, сондай-ақ конфессияаралық бейбітшілік пен келісім орын алған, дінге сенушілер мен атеистік көзқарастар ұстанатын азаматтардың құқықтары және дәстүрлері мен мәдени құндылықтарына жауап беретін ұғымдарды діни  көзқарастағылар ортасында қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінуде.

Діни-саяси экстремизммен қоғам да, мемлекет те күресуі керек. Әрине, бұл күрестің әдістері оларда әртүрлі. Егер, мемлекет экстремизмнің туындауына жағдай жасайтын әлеуметтік-экономикалық жағдайларды жойып, экстремистердің заңға қайшы әрекеттеріне тосқауыл қойса, қоғам экстремистік идеялар мен үндеулерге саяси және ұлттық діни  толеранттылықты және азаматтық бейбітшілік пен ұлтаралық келісімді қолдауы қажет.

Осы орайда аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің жылдық бекітілген іс-шаралар жоспарына сәйкес ағымдағы жылдың үш айында бірқатар іс-шаралар өткізілді. Атап айтар болсақ,   Шарапхана ауылдық мәдениет үйінде «Діни экстремизм мен терроризмге біз қарсымыз» атты пікірталас кеші, Рабат ауылдық мәдениет үйінде «Терроризмге қарсымыз» атты «дөңгелек үстел», Тұрбат ауылдық клубында «Діни экстремизмге, терроризмге қарсымыз» «дөңгелек үстел», Жаңабазар ауылдық кітапханасында «Діни сауатсыздық – діни экстремизмнің бастауы» атты тақырыпта ой бөлісу, Шарапхана ауылдық кітапханасында «Қазақстандағы діни экстремизм сын-қатері: қарсы тұруға дайын болу» атты тақырыпта сұхбат сағаты, Тұрбат ауылдық кітапханасында «Діни экстремизм – қоғамның діни тұтастығын бұзатын әрекет» атты тақырыпта пікірталас, Қаржан ауылдық кітапханасында «Діни экстремизм мен терроризмнен сақ болыңыз» тақырыбында кездесу кеші, аудандық орталық кітапханада «Діни экстремизм ел болашағына кедергі» атты ток шоуы өткізілді.

Сөз соңында айтарым, өмірге ашық көзбен қарап, оның жолымен  батыл аяқ басып, өздеріңізді алдауға, қателіктерге жол бермеуге өз үлестеріңізді қосуға шақырамын.

А.ЖАНШУАҚОВ,

аудандық мәдениет және

тілдерді дамыту бөлімінің басшысы.

                    

«Терроризм және оның зардаптары» тақырыбында Қазығұрт аудандық ішкі саясат бөлімінің бас маманы, дінтанушы Сағат Ғалымжан және Жастар ресурстық орталығының теолог маманы Мәлік Болат Қазығұрт аудандық музейінің қызметкерлеріне түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Мақсаты, қызметкерлерге терроризм туралы терең түсінік беру, оның түрлері, себептері мен зардаптарын ұғындыру, қоғамның әлеуметтік, құқықтық, діни сипаттарын зерделей отырып, оларды террорлық, лаңкестік және діни экстремистік бағытта арандатуға жол бермеу, бейбітшіліктің маңызын және мейірімділік пен ізгіліктің, адамдарға жақсылық жасай білудің өмірдегі басты ұстанымы екенін ұғындыру.

Қазығұрт аудандық ішкі саясат бөлімінің бас маманы, дінтанушы Сағат Ғалымжан бейбітшілік пен татулықты арқау еткен мемлекеттің билігін күйретуге әсер ететін бүгінгі таңда бүкіл әлем бойынша жаһандық мәселе –терроризм екенін, қазіргі уақытта, терроризм мен эктремизмнің таралу қаупі еліміздің қауіпсіздігіне төнетін шынайы қауіпке айналып отырғандығын айтып өтті.

Жастар ресурстық орталығының теолог маманы Мәлік Болат терроризм жайлы баяндама оқыды.

Іс-шара барысында қызметкерлерді қызықтырған сұрақтарға жауап беріп, терроризм жайлы жазылған оқулықтарды таратып берді.

                                                      

      Е.УСТЕНОВ,

қор сақтаушы.

Дін

 

«Зайырлылық» сөзінің мәні – мемлекеттің – діннен, діннің – мемлекеттен бейтараптылығы және ар-ождан бостандығы. Зайырлылық сипаты — ізгілік пен қажеттілік. Өркениетті елдер зайырлылық дәстүрін таңдауда. Зайырлылық азаматтарға дін мәселесінде еркіндік береді.

Зайырлы мемлекет — азаматтардың дін ұстану еркіндігі мен діни мекемелердің мемлекеттен бөлінуін білдіреді. Дін мемлекеттік саясаттан тыс. Конституция бойынша діни партия құруға жол берілмеген. Мемлекеттік органдар Конституция негізінде салалық заңдарды басшылыққа алып жұмыс істейді. Қазақстанның әр азаматы ұждан бостандығын пайдаланады.

Зайырлылық пен діндарлық екі бөлек дүние емес, оларды салалас (параллель) ұғымдар ретінде де, қарама-қарсы ұғымдар ретінде де қарастыруға болмайды. Зайырлылық − мемлекеттің, ал, діндарлық − жеке тұлғаның сипаты.

Зайырлы мемлекет аясындағы қоғам ішінде діндар да, дінсіз де, құдайды мойындағанмен, құлшылық жасамайтындар да қатар өмір сүре береді. Олардың барлығы да зайырлылық қағидаттарын, зайырлы мемлекет заңнамаларын мойындамаса, оның аясында тіршілік ете алмас еді. Яғни, зайырлы көзқарастарды қабылдап, олардың да дамуға құқылы екенін мойындау – зайырлы мемлекеттегі дінді-дінсіз әрбір азаматқа тән ерекшелік.

Әрбір дәстүрлі дінде зайырлылық қағидаттарымен үндесетін көзқарастар мен құндылықтар жеткілікті дәрежеде кездеседі. Әсіресе, исламда зайырлылық қағидаттары мейлінше терең орныққанСондықтан, шынайы мұсылман адам зайырлы көзқарастары да берік тұлға бола алады. Ал, құқықтық жағынан алғанда зайырлы мемлекетте діни сенім бостандығы қамтамасыз етілетіндіктен, мұсылман адамның бес парызын орындауына ешбір тыйым салынбайтыны белгілі.

Ислам іліміне сәйкес діндар адам туған жерін, халқын, отбасы мен мал-мүлкін қорғауды қасиетті борыш деп санайды. «Отанды сүю – иманнан» деген хадис діндар адамды отансүйгіштікке жетелейді. Ал, зайырлы заңнамаларда отансүйгіштік құндылығы Ата Заң мен басқа да құқықтық нормаларға, мемлекеттік рәміздерге құрметпен қараудан бастап, жалпы адамгершілік-өнегелілік құндылықтар аясында ерекше орын алады.

Діндар адамның зайырлы және діни құқығы әрі міндеті – білім алу. Бұл ислам дінінде әрбір мұсылманға жүктелген парыз болса, зайырлы құқықтық нормаларда әрбір адамға артылған міндет болып табылады. Дінді дұрыс түсініп, шынайы сеніммен ұстанушы адамның бойынан табылатын көптеген ізгі қасиеттер зайырлылықтың моральдық-адамгершілік қағидаттарымен толығымен үйлеседі.

Өз кезегінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының «Шынайы мұсылман келбеті» тәлімінде санамаланған заңға бағыну, өзге дін өкілдеріне құрметпен қарау, қоғамға пайдалы болу, еңбекқорлық, ысырапқа жол бермеу және сараңдықтан бойды аулақ ұстау, бауырмалдық, сыртқы келбеті мен тазалығына мән беру секілді қасиеттердің барлығы діннің де, зайырлы моральдық-этикалық қағидаттардың да талабы болып табылады.

         Сондықтан шынайы діндар адамды зайырлы мемлекеттегі және тұтастай алғанда кез келген қоғамдағы озық өмір салтымен толық үндестікте өмір сүруге қабілетті тұлға деп таныған жөн.

Ғалымжан САҒАТ,

аудандық ішкі саяса бөлімінің бас маманы.

ӘбуовТұрар

Дін мәселелері жөніндегі ғылыми зерттеу және талдау орталығы

Діни ахуалды талдау және мониторинг бөлімінің бастығы,бас ғылыми қызметкер

 

 «Біз қазақ деген мал баққан елміз,

Ешкімге соқтықпай жәй жатқан елміз.

Елімізден құт-береке қашпасын деп,

Жеріміздің шетін жау баспасын деп,

Найзасына үкі таққан елміз.

Дұшпан басынбаған елміз,

Басымыздан сөз асырмаған елміз.

Досымызды сақтай білген елміз,

Дәм-тұзын ақтай білген елміз», – дейді әділ сөздің төресін айтқан Қаздауысты Қазыбек би.

Расында да, тарихтың бұралаң жолдарында қаншама қиыншылықты басынан өткерген ел атынан сөйлейтін ерлер ғана осылайша айта алары сөзсіз. «Мың өліп, мың тірілген» қазақ елінің қайраттылығы мен қайсарлығына тарих беттерін парақтаған сәттерде шүбәсіз сенеміз.

Бүгінгі таңда еркін ел көк байрағын желбіретіп демократиялық елдердің қатарына қосылды. Мемлекеттің экономикалық өрлеуі де, саяси тұрақтылығы да, демократиялық дамуы да елде мекен еткен түрлі ұлттар мен ұлыстардың өзара сыйластығына, түсіністігі мен татулығына барып тіреледі. Осы қағидатты құрмет тұтқан Елбасының жетекшілігімен мемлекеттің ұлттық саясаты  әрбір ұлттың этникалық жаңғыруын, өз тілі мен салт-дәстүрін өз қалауына сәйкес берік ұстану арқылы жүзеге асты. Сөйтіп, әр этностың толыққанды ұлт ретінде, әрбір ұлт өкілінің өзін осы елдің тең құқылы азаматы ретінде сезінуіне жағдай жасалды. Соның нәтижесінде 130-дан астам ұлт пен 18 конфессия өкілдері «Қазақстан – ортақ отанымыз, ортақ үйіміз» деген құндылықтық қағидат топтаса білді.

Заманауи әлемде түрлі қақтығыстар мен тұрақсыздықтардың көпшілігі дәл осы ұлттар мен діндер өкілдерінің арасындағы қарама-қайшылықтардан туындап жатқанда, еліміз бейбітшілік пен татулықтың негізін қалау жолында  өзгелерге үлгі болуда.

Діни татулықты әрдайым басты назарда ұстайтын Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясының XXI сессиясында сөйлеген сөзінде: «...Мемлекеттің зайырлылығы Қазақстанда бар барлық діндердің ұлы рухани мұраларына құрмет көрсетуден, әркімнің таңдау еркіндігінен арқаулық табады. Конфессияаралық толеранттылықтың мұндай ахуалы, сірә, әлемде еш жерде жоқ. Сонымен бірге, біздің еліміз зайырлы және дін мемлекеттен бөлінген.

Біз сондай-ақ діни ұрандар ұстанған экстремизмді, діни ілімдерді сырттан саясиландыруға деген талпыныстарды, біздің халқымызға біз үшін бөгде діни көзқарастар мен идеяларды күштеп таңуды барынша теріске шығарамыз.

Ислам діні әу баста жаратушыдан біздің ата-бабаларымызға қалай түссе, бүгінгі Қазақстанға дәл солай жетуін тарихтың өзі қамтамасыз етті. Қасиетті қазақ жерінде әсіредіншілдер ешқашан болмаған. Қазақ халқының рухани болмысы әрдайым гуманизммен және ішкі тұтастығымен ерекшеленеді. Ата-бабалардан мирас болған осынау ұлы қасиеттен айырылуға бүгінгі буынның ешбір хақы жоқ. Сондықтан, мен қазақ зиялыларын, рухани жетекшілерін, барлық және әрбір қазақты ұлы ұстаздардың ұлағатын ұмытпауға шақырамын. Біз ұрпағымызды жат ықпалдардан қорғауға, адасқандарды ақылға шақырып, оларды оқыс қадамдардан сақтандыруға тиіспіз....», – деп ескерткен болатын.

Ендеше, ел ішінде шетін көзқараспен  жүрген азаматтарымызды жат ағымдардың ықпалынан арашалау, оларды қорғау, адасқандарды ақылға шақыру – баршамыздың ортақ міндетіміз.

Ал шетін көзқарастағылар азаматтардың денсаулығы мен қауіпсіздігіне, діни сеніміне нұқсан келтіретін, отбасының бұзылуына, т.б. бүлдіргіш әрекеттерге себеп болған нақты жағдайлар айқындалғанда бұған өз құзыреттері шегінде құқықтық органдар да араласып, тиісті шаралар қолданатыны белгілі.

Мұхаммед пайғамбар: «Дінде шектен шықпаңдар, шектен шығу құрдымға кетіреді», – деген. Бір ғана елді емес, бүкіл әлемді алаңдатып отырған экстремистік және лаңкестік әрекеттер дінде шектен шығушылықтың салдарынан болып отыр. Ел ішіне іріткі салып, дүрбелең туғызуға жаны құмар шетін көзқарастағылар ар алдында да, адамзат алдында да, тіпті Алла алдында да жауапсыз қалмайтынын білгені жөн.

Бұл ретте шетін көзқарастағыларды тек кіналап қана қоймай, оларды байсалды ортаға қайтару жұмыстары ауадай қажет-ақ.

Келіндердің сәлем салуы шірк пе?

Дүйсенбі, 12 Қараша 2018 00:00

 

Соңғы кездері осы мәселенің анық-қанығын білгісі келетіндер көбейіп келеді. Мұның себебі, кейбір бауырларымыз халқымыздың бұл әдет-ғұрпын ашық шірк деп бағалап, бұған тиым салу қажеттігін айтатын көрінеді. Әрине, бұл сауал өмірімізге астасып жатқандықтан оған жауап беру қажет. Жауап бергенде де соңынан күдік туындамауы үшін, Құран мен сүннәға негіздеп нақты түрде тиянақты етіп жауап беру керек. Сондықтан, алдымен бұл мәселенің шешімін Құраннан іздейміз, сосын сүннәдан. Бірақ, бұл мәселеге қатысты Құранда да, сүннәда да тікелей ешнәрсе айтылғандығының куәсі боламыз. Себебі, біз қарастырып жатқан мәселе дін үшін маңызды емес. Ал, Құран мен сүннәда тек дін үшін қажет негізгі шарттар мен қағидаларды айқындайтын мәселелер қамтылған. Сөйтіп, енді бұл мәселенің шешімін сахабалардың ижмағынан іздейміз. Сөйтсек, сахабалардың ижмағында да бұл мәселе төңірегінде ештеңе айтылмаған (өйткені, арабтардың әдет-ғұрпында келіндердің сәлем салатын әдеті жоқ). Сондықтан, енді қиясқа жүгінеміз. Міне, дәл осы қияста біз іздеген сауалға жауап табылады. Ендеше, түсінік жүйелі болуы үшін қияс туралы қысқаша айтып өтсек.

«Усулул-фиқх» (фиқх негіздері) ғылымын зерттеуші ғұламалар шариғат үкімдері алынатын негізгі "мәнбәъларды" (көздердің санын) төртеу деп белгілеген. Олар:

1. Құран. Құран негізінде шығарылған үкімдер. Бұлар – шешімі аяттарда ашық айтылған мәселелер.

2. Сүннә. Сүннә (Сүннет) негізінде шығарылған үкімдер. Бұлар – хадистерде шешімі анық берілген мәселелер.

3. Ижмағ – Құран мен сүннәда шешімі айтылмаған, сондықтан, сахабалар немесе олардан кейінгі мүжтахид ғұламалар иждихад жасап ортақ пікірге келіп шығарған үкімдер.

4. Қияс - Құранда да, сүннәда да, ижмағта да шешімі айтылмаған, сондықтан, салыстырмалы түрдегі талдау әдісімен шығарылатын үкімдер.

   Бұл төрт түбірдің үкім алынатын нақтылы түбірлер (көздер) екендігін барлық ғұламалар растаған.

   Сөйтіп, «Келіндердің сәлем салғаны шірк пе, әлде жоқ па»? – деген мәселені салыстырып қарағанымызда оны қиястауға келетін бірнеше аяттар бар екендігі мәлім болады. Олардың бірі «Бақара» сүресінің 34- аяты. Онда Тәңір тағала: «Әне, сонда Біз періштелерге (қарата) «Адамға сәжде етіңдер»! – дегенімізде, олар (барлығы бойұсынып, Адамға) сәжде жасады» деген. Осы жайттарды келтіре отырып келіндердің бет-ашар дәстүріндегі сәлем салуы шірк амалы емес екенін көреміз.

М.ОРАЗБАЕВ,

«Кемелді Ел» қоғамдық қорының маманы.

 

Сəлəф ағымы қауіпті, қауіпсіз жəне бейтарап болып үш топқа бөлінеді дейді. Яғни, Мадхалиттер, Сурариттер, Тəкфириттер болып бөлінеді екен. Осылардың аражігін анықтап тарқатып айтып берсек... Оларды бір-бірінен қалай ажыратуға болады? Қандай ерекше белгілері бар?

Негізінен осы үш топтағылар да қазіргі таңда өздерін таза мұсылман санайтын уаххабиттік «сәләфи» ағымныңөкілдері. Ендікезегіменаталмыштоптарғатоқталакетейік. МадхалиттерРабиибнХадиәл-Мадхалидің (1932 ж. дүниегекелген) көзқарастарынұстанғанмәдиналықсәләфилергеберілгенатау. ТаяуШығыстақалыптасқанжағдайғаорай, 1991-жылыСаудАрабиятерриториясынаАмерикаәскерлерінкіргізугебайланыстымәселедеелғалымдарыныңпікіріекігежарылып, біртопәскеркіргізудікүпірлікдептапқан. Тегі эфиопиялық Мұхаммед Аман әл-Жами өкіметтің ұстанымын қолдап, қарсы шыққандарды харижиттер деп жариялаған. Бұл сол кездегі билікке ұнап, Саудияда жамия деген топ пайда болды. Өкіметтің қолдауымен олар күш алып, өздеріне қарсы шыққандардың бәрін адасушылық, бидғатшылық және өкіметке қарсы шығумен кінәлады. Кейін оның пікірлерін осы Раби әл-Мадхали жалғастырды. Мамандардың айтуы бойынша, Раби әл-Мадхалидің ұстанымдары «Мұсылман бауырлар» және Сәйд Құтыптың көзқарасына реакция ретінде пайда болған. Кезінде оның өзі жиырма жылға жуық осы «мұсылман бауырлардың» арасында жүрген. Ол Сәйд Құтыптың әділетсіз басшыға қарсы шығу керек деген ұстанымына қарсы шыққан. Осылайша ол «мұсылман бауырлар» мен Құтыпты әрдайым кінәлап, оған қатысты арнайы еңбек те жазған. Олардың ұстанымдарынан бұл өте айқын байқалады. Өздеріне ұнамаған суруриттерді көбіне «ихуан», «құтыпшылдар» немесе харижиттер т.б. секілді жағымсыз атаулармен атап, өздерін ақ қылып көрсеткісі келеді.
Олардың негізгі ұстанымдары қандай жағдайда да мемлекет басшысына бағыну болғандықтан
, Таяу Шығыс елдеріндегі диктаторлық режимдегі билік басындағыларға ұнап, бірқатар елдерде радикалды топтарға қарсы күш ретінде қолдау тапқан. Кейін бұл қозғалыс көптеген араб елдерінде кең таралды.

Әрине, олар өздерін мадхалит деп атамайды және олай атауды дін дұшпандары әдейі ойлап тапқан деп мұндай атауға қарсы шығады. Алайда олардың шейхтарының бәрі Раби әл-Мадхалидің көзқарастарын негіз етіп алады. Олар тақлид жасауды дұрыс деп санамайды. Бірақ өз шейхтарын тақлид жасауды ерсі деп қабылдамайды. Өздерін ғана нағыз сәләфи және әхли сунна уәл жамағат жолындамыз деп, өзгелерді қаралауға күш салады.

Мадхалиттер қазіргі мұсылмандардың негізгі проблемасы таухид улухияны бұрмалауда деп санайды. Сондықтан, исламды барлық жаңалық (бидғат) атаулыдан тазарту керек дейді. Олар тек мәзһаб ұстанушыларды ғана емес, өзге сәләфилерді де өте қатаң сынайды. Сондықтан да олар көбіне сәләфи тәкпіршілдер арасында беделге ие. Ең жақсы көретін тақырыптары – бидғат. Олар бидғатты жақсы-жаман деп бөліп жатпайды. Жиһад жайлы ұстанымдары байсалды ретінде танылғанымен, 2000-жылы мұсылмандарды Индонезиядағы қарулы қақтығысқа қатысуға шақыруы арқылы үстанымдарында қайшылыққа түскен кездері де жоқ емес. Демек, қалыптасқан саяси жағдайға байланысты ұстанымдарын кез келген сәтте өзгертуі мүмкін.

Шейхтары:ибн Таймия, ибн Қаиим, Мұхаммед ибн Абдулуаххаб, Абдулазиз Ибн Баз, Мұхаммед ибн Салих аль-Усәймин, Салих аль-Фаузан, Насруддин әл-Әлбани, Абдулмухсин ибн Бадр әл-Аббад, Рабиъ ибн Хади аль-Мадхали (САК), Ясир Бурхами (Египет), Муқбиль әл-Уадии (Иемен), Мұхаммед Аман ал-Жами, Фалих ал-Харби, Фарид ал-Малики, Тарахиб Даусари, Абдуллатиф Башамил, Абдулазиз әл-Асқар және т.б.;

Орыс тілділер:Әбу Мұхаммед Ринат Зейнулин, Абу Салих Нәил Зейнулин, Абу Мариям Назратулла (ұлты тәжік, Сауд Арабиясында), Абу Яхья Крымский және т.б.; Қазақстандық ұстаздары: Тоиржан Ибрагимов, Октам, Ділмұрат және т.б. Профессор А. Муминов, олардың негізгі мақсаттарының ресми діни басқармаға ену екенін атап көрсетеді.

Бұларды қаншалықты байсалды дегеніңізбен тарихта із қалдырған уаххабизмнің негізін қалаушы Мухаммед Абдулуаххабтың төзімсіздігі мен билікке қарсы ұстанымын еске алсақ, мұның конспиративті ұстаным екенін көреміз. Олардың ел президенті билігін мойындап, Қазақстандағы мұсылмандардың қара шаңырағы, ҚМДБ-ны мойындамай, елді имамдарға қарсы қоюлары осының көрсеткіші болып табылады. Олар интернет ресурстарын өте тиімді пайдаланады. Көптеген сайттары белсенді жұмыс жасайды.
Өкінішке қарай, олар билікке қарсы шықпайды деген қате пайым нәтижесінде елімізде кейбір орталарда өзге сәләфилерге қарсы  осы топтағыларды қолдау керек деген ұстанымның бар екенін де айта кету керек. Бұл – қате ұстаным. Өзге уаххабилер секілді олар да қазақтың салт-дәстүрлерінің мәніне дұрыс үңіліп жатпастан, бидғат, ширк деп мұсылманшылықпен астасып жатқан дәстүрлерімізге білместікпен қарсы шығып, төзімсіздіктерімен де ерекшеленеді. Олар намаз оқымайтындарды ашық түрде кәпір демегенімен, мұсылман ретінде де санамайды.

Ал,суруриттерге келсек, олар – мемлекеттің елге Америка әскерлерін кіргізу шешіміне қарсы шығып, сол кездегі билікті күпірлікпен айыптаған мәдиналық сәләфи жамағат. Олардың басшысы – сириялық Мұхаммед әс-Сурури. Әлбани оларға осы суруриттер деген атауды беріп, үмбеттің харижиттері деп атаған екен.
Мұхаммед әс-Сурури 50-60 жылдары «мұсылман бауырлар» ұйымының белсенді мүшесі болған. Сәйд Құтыптың әделітсіз басшыға қарсы шығу керек деген идеяларын жалғастырумен қатар, сол кездегі ихуандарды дәстүрлі сунниттік бағытты ұстау жолында реформа жасауға шақырды.  Алайда
, сириялық ихуандар (Мұхаммед әл Бәннаның ізін жалғастырушылар) бір ғана жолды ұстанып, өзге ағымдарды жамандау ихуандардың жағдайын әлсіретіп, халықты билікті құлатуға қарсы көтеруге кедергі келтіреді деп санайтын.
             1967
-жылы Сирия өкіметінің ихуандармен қақтығысуы нәтижесінде Мухаммед әс-Сурур Сауд Арабиясына қашады. Осында жүріп өз насихаттарын жүргізеді. Оның ең белсенді шәкіртінің бірі Сәлман әл-Ауда, кейін осы саудиялық суруриттердің лидеріне айналады.
           Кейін Раби әл-Мадхалидің олардың үстінен әрдайым билікке арызданып, сол кездегі сәләфи ғалымдарының көпшілігінен қолдау табуы нәтижесінде Мұхаммед әс-Сурур Ұлыбританияға қашуға мәжбүр болды. Міне
, сондықтан да мадхалиттер мен суруриттер бір-біріне қастықпен қарап, бір-бірін кінәлаумен келеді. Мадхалиттер оларды «құтыпшылар, ихуандар, харижиттер» деумен қатар, «тәкпіршілдер» деп те атайды. Орталығы Лондондағы «Шарқ әл-Аусат» (Таяу Шығыс) атты халықаралық араб газеті оларды Ибн Тәймия мен Сәйд Құтып сенім негіздерінің қосындысы деп бейнелеген екен.
Негізінен суруриттерге байсалды деп анықтама берілгенімен, әсілінде өте төзімсіз келеді. Мемлекет билігінің кәпір елдермен қарым қатынас жасамауы қажет деп санайды. Саудиялық суруриттер бес уақыт намаз оқымаған мұсылманды кәпірге санайды. Бұл топ та Ибн Тәймия мен оның идеяларын саясиландырып жалғастырған Мұхаммед Абдулуаххабтың көзқарастарын ұстанады. Саудиялық суруриттер «Араб көктемінің» басталуына идеологиялық тұрғыдан дайындық жүргізген белсенділердің қатарынан саналады.
         Суруриттердің негізгі идеологтары ретінде Насыр әл-Омар, Сулайман әл-Ауда және Аид әл-Қарнилар аталады. Орыстілді шейхтары: Э.Кулиев, Надир Абу Халид, Абу Умар Саситлинский және т.б. Қазақстандық шейхтары: Раббани, Дарын Мұбаров, Дидар, Ахмад және т.б.

Қазақстанда олардың бірнеше жамағаттары бар. Олар кезінде алғаш болып Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына баламалы діни қауымдастықтар құрған. Өздерінің әмірлері, кеңестері (шура) болған. Қаржылық қорлар, білім беру орталықтарын (құжыра) құрған. Олардың алғашқы лидерлері ислам мәдениеті орталығының ұстазы Мұхаммед Абдуссамат еді. Суруриттер де мадхалиттер де әйгілі әхли сүннет уәл жамағаттың ақидадағы имамдары саналатын Имам Әшғари мен Имам әл Матуридиді адасқан философтар деп атайды. Бұл – олардың дінді кең түрде түсінуге қауқары жетпейтін келте түсініктерінің жемісі.

 Алау ӘДІЛБАЕВ,
теология ғылымының докторы,
«Әбу Ханифа» ғылыми-зерттеу орталығының директоры.