Діни экстремизм – діни фанатизмнің шектен шыққан түрі. Кез келген экстремизмнің мәні – олардың пікірлеріне қосылмағандарға зорлық-зомбылықтарын көрсету. «Діни экстремизм»  әлемді өздерінің  шектен шыққан көзқарастарына сәйкес қайта құруға ұмтылады.  «Діни экстремизм» – террористік іс-әрекеттердің туындауына себеп болатын саяси құрал.

Жаһандану заманында «діни экстремизм» қанатын кеңге жайып, халықаралық деңгейге жетіп отыр.  Қазіргі уақытта халықаралық экстремизм және терроризммен тиімді күресу үшін әлемдік қоғамдастықтармен біріге отырып жан-жақты күшейтуіміз керек. Бүкіл әлемдегі кез келген мемлекет бұл «қоғамдық қасіретке» қарсы күресті жеке жүргізу қиындыққа соғады. Сондықтан, 2006 -жылы 8- қыркүйекте БҰҰ Бас Ассамблеясы «Ғаламдық террормен күрес» стратегиясын қабылдады. Аталған құжатта БҰҰ-на мүше мемлекеттер экстремизм мен терроризмнің барлық пішіндерін бір жақты айыптайды, соған қарсы тығыз ынтымақтастық арқылы әрекет етуге дайын екендіктерін көрсетеді. Елімізде «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңның 10-бабында: «Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарымен және халықаралық ұйымдармен экстремизмнің алдын алу, анықтау және жолын кесу саласындағы өзара іс-қимылы» деп аталады.  Соған қарап отырып, еліміз экстремизм мен терроризмге қарсы басқа мемлекеттермен бірігіп күресуге дайын екендігін көреміз. «Экстремизм әртүрлі мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіріп қана қоймай, дінаралық жағдайдың ушығуына да себепкер болуда. Олар қай діннің атынан белсенділік танытса, бәрінен де көп зиян шегетін сол дін. Экстремистер адамдардың  дінге деген құрметі мен сенімін өз мақсаттарына кеңінен пайдалана отырып, дін үшін әрекет етіп жүргендей көрінуге тырысады».

Экстремизм және терроризм өздерінің қылмыстық мақсаттарын орындау мақсатында барлық мүмкіндіктерді пайдаланады, соның ішінде әлемде ең қымбат – адам өмірі, оның денсаулығы мен қоғамдағы күнделікті іс­-қимылын жоюға дейін барады.

Діни экстремистік топтардың іс-әрекеттері төмендегідей көрініс табады:

Исламға (басқа дінге) үйрету деп экстремисттік идеялар таратылады;

Діни (исламдық) тәртіп үшін күресуге шақыратын топтар, партиялар ұйымдастырылады;

Билік жағынан қарсы әрекет жасалғанда жасырын жағдайға көшеді және өздеріне халықтық мүдделер үшін күресушілер тобын құрайды;

Басқа экстремисттік ұйымдармен тығыз байланыстар орнатылады және бірігеді, шет ел орталықтарымен байланыста болып және олардың көмегімен билікке қарсы джихад (соғыс) жариялайды.

Сонда байқап отырсақ, экстремизм мен терроризмнің шығу себептерін талдауы барысында саяси, экономикалық, әлеуметтік, этникалық, діни-конфессионалдық көзқарастары мен  қайшылықтардың еркін соқтығысуында деуге болады.

Әлемдегі жаһандық мәселелерді шешу барысында күш біріктірмесек, бұл қауіп-қатер өсуі мүмкін. Осы кезде еліміздің  қауіпсіздігін қамтамасыз етуде адамның құқықтары мен бостандықтарын сақтау мемлекеттің бірден-бір негізгі бағыты болып табылады.

А.АҚШОРАЕВ,

Қазығұрт аудандық ішкі істер

бөлімінің бастығы, полиция полковнигі.

 

Қай халықтың да болмасын мемлекеттік даму стратегиясында жастарға, жас буынға, олардың тәрбиеленіп, ортаға сай озық білім игеріп шығуына баса назар аударылады. Бүгінгідей ақпарат пен техникалық жаңалықтар кезек шарпыған заманда, оқуға, ғылымға, тәжірибеге сүйеніп, бұл салалардағы жетістіктерге иек артқан дұрыс. Балалар мен жастардың азаматтық патриоттық, әлеуметтік мәртебесін көтеру әрі ғылыми негізделген саясат жүргізу мен рухани-өнегелік әдептерімен отбасылық құндылықтарға бейімдеп тәрбиелеу бүгінгі күннің басты талабы деп айта аламыз.

Адам баласының отбасында алған имандылық, патриоттық тәрбиесі рухани-адамгершілік тұрғысынан өзіндік сананы дамытуға жағдай жасауды, жеке тұлғаның әдеп ұстанымын, оның қоғам өмірінің нормалары мен дәстүрлері мен келістірілетін моральдік қасиеттерін және бағдарларын қалыптастыруға қызмет етуі керек.

Қазақстандық қоғамның жалпы сұранысы және халық дәстүрлері, әлемдік және ұлттық мәдениет негізінде құрылған жастарды жалпы азаматтық, ұлттық құндылықтарға бағдарлау ең алдымен отбасы негізінде қалыптастыруды ұялату кезек күттірмес мәселе.

Адам баласының тура жолдан адаспай, толық, кемел, ақыл-есі түзу азамат қатарына жетуі оның жас шағында алатын тәрбиесіне, ата-анасының мейірім көрсете алуына байланысты.

Дін саласындағы тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында 2018-жылы жұмыстар деструктивті діни ағымдарға қарсы жалпы профилактикалық жұмыстарға, діни экстремизм мен радикалды идеологиялардың алдын алу бойынша іс-шаралар кешенін ұйымдастыруға, теріс пиғылды діни ағымдардан зардап шеккен жеке тұлғалармен арнайы жұмыстарға, облыстық ақпараттық-түсіндіру топтарының жұмыстарын тиімді ұйымдастырып, үйлестіруге, ақпараттық-әдістемелік құралдар әзірлеп, баспадан шығаруға, дәстүрлі діни құндылықтарды халық арасында насихаттауға, қоғамдағы дін қатынастарын зерттеп, зерделеуге бағытталды. Сондай-ақ, қала, аудандық және облыстық ақпараттық түсіндірме топтары мүшелерінің біліктілігін көтеруге арналған тренингтерге республика танымал дін, тарих саласы мамандары, саясаттанушылар мен әлеуметтанушыларды жұмылдыра отырып тренингтер мен семинар-кеңестер ұйымдастырылды.

Бүгінгі күнге дейін облыстық дін істері басқармасының «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің мамандарын жұмылдыра отырып құрылған дін саласындағы облыстық ақпараттық-түсіндірме топтарының қала, аудан, ауылдық округ және елді мекен тұрғындарымен кездесулерінің барлығында да деструктивті діни ұйымдардың теріс идеологиясының алдын алу мәселесімен қатар рухани, отбасылық құндылықтарды насихаттау мен отансүйгіштік, патриоттық рухта тәрбиелеу жөнінде кеңінен айтылып келеді.

Сонымен қатар, облыс көлеміндегі шалғай ауылдар мен елдімекен тұрғындарымен өткізілген кездесулерде де ауылдағы жастар мен жасөспірімдерді облыстық ақпараттық-түсіндірме топтарының кездесулеріне қатыстыру мәселесі де бірізділікке қойылған деп толық сеніммен айта аламыз.

Өткен жылы облыс көлемінде қала, аудандық және облыстық ақпараттық-түсіндірме топтары тарапынан 1260 кездесу тұрғындармен, жоғарғы оқу орындары мен арнаулы орта оқу орындарында – 379 кездесу, мектептерде – 1788 жалпы кездесу оқушылармен өткізілген болса, облыс көлеміндегі ғибадат үйлері мен діни бірлестіктер мен филиалдарына келушілермен 250-ге жуық кездесулер, өндіріс орындары мен мекемелерде, құқық қорғау және әскери сала қызметкерлерімен, медицина салысы және т.б. мекемелермен 1315 кездесулер ұйымдастырылған. Жоғарыда аталған кездесулер барысында 442773 адам қамтылған.

Кездесулер барысында ата-аналарға, жастарға көмекші құрал ретінде Түркістан облысы дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің тарапынан жарық көрген «Кереғар діни ағымдардан сақтанайық» тақырыбында ҚР Қоғамдық даму министрлігі қоғамдық келісім комитетінің дінтану сараптамасынан оң қорытынды алған 10000-ға жуық аудио-бейне өнімдер, діни экстремизімнің алдын алу мақсатында және кереғар діни ағымдардың қоғамға зияны жөнінде әр түрлі тақырыптар мен әр түрлі мазмұндар бойынша 10 түрлі әдістемелік құралдар мен кітаптар 60000 данамен шығарылып, әлеуметтік барша топтарға кездесулер барысында таратылды.

Бүгінде жастардың түрлі видеороликтер мен қысқа метражды фильмдерге деген ерекше қызуғушылығын ескере отырып 20 тақырыпта бейнероликтер және 6 тақырыпта фильм дайындалды. Сондай-ақ, жасөспірімдерге арналған «Мен елімнің патриотымын!» тақырыбында 10 минуттық анимациялық фильмі жарыққа шықты.

Қоғамдағы жастардың таным-түсініктерінің дұрыс қалыптасуына әсіресе дін тұрғысындағы көзқарастарының оң бағытта қалыптасуына әсер ететін бейнероликтер мен фильмдер шығарудың ықпалы зор. Бұл бейнероликтер мен фильмдерде псевдосәләфилік ағымының өзіндік ерекшеліктері, еліміздің тарихы, салт-дәстүрі мен мәдениеті, ұлттық құндылықтары мен патриоттық бейнелер, отанға деген құрмет, жастардың ертеңге деген сенімі бейнеленген.

Тұңғыш Президентіміз Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында қазақ ұлтының болмысы мен құндылықтарын болашақ ұрпақтарға лайықты дәрежеде жеткізу қажеттігіне баса назар аударған болатын.

Бүгінгі таңда бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде жасөспірімдер мен жастарымыз батыс мәдениетіне еліктеп, олардың біздің ұлттығымызға жат мінез-құлықты саналарына сүзгісіз сіңіріп жатқандығы жасырын емес. Осыған орай аталмыш өнімдердің мазмұнында жастар мен жасөспірімдеріміздің бойында еліне, жеріне, отанына, ұлтына деген сүйіспеншілігін қалыптастырып, тілі мен дініне берік, тарихын білуге деген құштарлығын ояту қамтылған.

Жұртшылықты дәстүрлі емес діни ағым идеяларынан сақтандыруға, дін саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және дәстүрлі құндылықтарды насихаттауға бағытталған материалдарда тек қана дін мәселесі ғана қозғалып қоймай, еліміздің тарихы, салт-дәстүрі мен мәдениеті, тілі, ұлттық құндылықтары мен патриоттық бейнелер, отанға деген құрмет, түрлі әлеуметтік азғындықтардан сақтану жолдары мен жастарымыздың ертеңге деген сенімі бейнеленіп таралымы ғаламтор мен әлеуметтік желілер және БАҚ арқылы ұйымдастырылды. Бұл материалдардың отбасылық тәлім-тәрбиеге қосар үлесі мол.

Тәуелсіздік алған кезден былай қарай жиырма жеті жыл уақыт ішінде өмірге келген ұрпақ бойында ерекше ұмтылыс, ерекше қуат сезіледі. Тек өскелең өркенді жаһанданудың жойқын соққысына, арсыздық дертіне ұрындырып алмай, өз ұлтының мәдениет мәйегінен алшақтамай өсуіне жол ашуымыз керек. Ол үшін жүріп өткен ізімізге тағы бір бұрылып, жеткен жетістіктерімізді салмақтап, рухани құндылықтарымызды ұрпақ санасына ендірген абзал. Еліміздің Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаев «2019 – Жастар жылы» деп жариялап, жастарға мол мүмкіндіктер жолын айқара ашылуына бастамашы болды.

Бабаларымыздың қастер тұтып, атадан балаға аманаттап, жүрекке дарытып келген асыл қасиеттері көп-ақ. Халқымыз сырт көзбен емес, жүрекпен ұғатын адамгершілік құндылықтарды жоғары дәріптеген. Имандылық, әділеттілік, ізгілік, мейірімділік мұраттарын терең игеруге күш салған. Мал – мүлкінен, дәулетінен иманын жоғары бағалаған қазақ «Ер жігіттің үш байлығы бар: бірінші – иманы, екінші – ырысының тұрағы, үшінші – дәулетінің тұрағы» деп аталы сөз қалдырған. Жиған–терген дәулетіне жүрегін байламай, одан да биік мақсаттар бар деп білген аталарымыздың түсінігін бүгінгі жастардың бойына сіңіру заман талабы.

Облыстық отбасы, балалар және жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасымен және қала, аудан әкімдіктерімен жыл басынан бері бірлесіп бекітілген жоспар бойынша кәмелетке толмағандар арасында құқық бұзушылық, нашақорлық пен суицидке жол бермеу, қыздар арасында ерте жүктіліктің алдын алу, тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы мен кереғар діни ағымдардың алдын алу бойынша облыс көлеміндегі жастармен және қала аумағындағы жастар және жасөспірімдермен жүйелі кездесулер өткізіліп келеді.

Жастарымыз көзсіз ғаламтор желісіне шырмалып, кереғар ағымдар мен жат дүниетанымның соңынан кетер болса елдің болашағы бұлыңғыр болмақ. Сондықтан, кездесулер барысында әлеуметтік желі және ғаламтор желілерінен келетін қауіп-қатер жайында да ескертіледі. Себебі, еліміздің ертеңі мен болашағы білімді, патриот жастардың қолында. Осы бағытта облыстық дін істері басқармасының «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің мамандары тарапынан теріс діни идеологиялардың алдын алу мақсатында түрлі әлеуметтік желілер және БАҚ құралдарына үздіксіз зерделеу жұмыстары жүргізіліп келеді.

Дәстүрлі қазақ руханиятынан тамыр тартып, нәр алған данышпан тұлғалардың елді жақсылыққа үндеудегі көптеген ой-пікірлерінің имандылық, салт-дәстүр маңына келіп тоғысатыны шындық.

Медет ХАЛЫҚОВ,

Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің директоры м.у.а.

           

 

Сәләфилік ағымының тарихына қысқаша тоқталсақ, XIIІ ғасырда Ибн Таймия негізін салған, XVIII ғасырда Мұхаммед ибн Абдулуаххаб (1704-1787) ілімін ары қарай дамытқан.Ол еңбектерінде өздері сияқты сенбейтін адамдарды күпірлікке айыптап қарулы жиһадқа үндеген. Өздерін Сәләфи яғни, алдыңғылардан деп санап мұсылмандарды Алланың бірлігіне шақыру, ислам дінін бидағат (дінге енген жаңалық) амалдардан тазалау, дінді пайғамбар заманындағыдай ұстану, араб әлемін біріктіру сияқты діни идеяларды ұранға айналдыруының нәтижесінде көптеген адамдар тура жолдан адасты. Сәләфилік ағымының шейхы Мұхаммед ибн Абдулуаххаб амалда Ханбали мазһабын ұстанғанымен ақида (сенім) бойынша ұстанымы аталмыш мазхабқа мүлдем сәйкеспейді. Мұхаммед ибн Абдулуаххаб ХVІІІ ғасырдың 40 жылдарынан бастап сол кездегі Дария кентінің әміршісі болған Мухаммед ас-Сағудты өзімен бірге араб елдерін біріктіру ұранымен күресуге шақырды. Кейіннен Англия елінің қолдауымен мақсатына жетті. Бүгінде Мухаммед ибн Абдулуаххабтың көзқарастары Сауд Арабиясының ресми ұстанымы болып табылады. Ал, негізі Салафиліктің анықтамасы «алдыңғы өткендер», «бұрынғылар» деген мағынаны білдіреді. Ислам ғұламалары мұсылмандардың алдыңғы үш толқынын «сәләфилер» деп атады. Олар – сахабалар (пайғамбарды көргендер), тәбиғиндер (сахабаларды көргендер) және табаға-тәбиғиндер (табиғиндерді көргендер). Бұл дегеніміз «сәләф» ұрпағына VII-IX, ғасырларда өмір сүрген ізгі адамдар мен Имам Әбу Ханифа, Имам Тахауи, Имам Шафиғи, Имам Мәлики т.б. ғалымдарды жатқызуға болады. Ал, X ғасырдан бастап біздің заманымызға дейін өмір сүрген ислам ғұламаларын «хәләф» – яғни, кейінгілер деп атаған. Оған Имам Матуруди, Имам Ашари, Қожа Ахмет Ясауи т.б. кіреді. Бірақ, қазір өздерін сәләфилерміз дегендердің діни ұстанымы радикалданып қоғамға зиян тигізуде. Олардың діни танымдары өткен ғасырлардағы сахабалар мен табиғиндердің діни танымдарына мүлдем сай келмейді. Себебі, Мұхаммед ибн Абдулуаххаб «Китабт-таухид», «Кәшфуш-шубуһат», және «Усулус-сәләсә» (Үш негіз) еңбектерінде таухид (сенім), ширк, бидғат (дінге енген жаңалық) мәселелері қозғалып өзге ұлттардың ғасырлар бойы ислам дінімен ұштасып келе жатқан салт-дәстүрін харам, ширк санап өз ұлтының дұшпаны қылды. Ұлттық құндылықтарын білмеген, онымен мақтанбаған азаматтарда елге, жерге деген сүйіспеншілік сезімі жойылуда. Сол секілді қаншама қандастарымыз тарихын, ата-бабалары ұстанған дәстүрлі діни танымын білмегендіктен, теріс діни ағымдардың жетегіне кетіп, лаңкестік әрекеттерге баруда. Лаңкестердің негізгі мақсаты – дін үшін күрес емес, керсінше билік пен байлыққа жету. Сол себепті сәләфилердің уаххабилік идеологиясы адамдарды өздерінің топтарына тартып, саналарын радикалдандыру үшін неше түрлі құйтырқы әрекеттерге барады. Адамды туған туыстарынан, ұлттық құндылығынан айырып, соңында өз еліне жат қылып, қарсы соғысуға үгіттейді. Одан бұрын беташар, сәлем салу, ас беру, құран бағыштау, секілді дәстүрлерді ширк, харамға теңеп әбден саналарын улап қоғамнан оқшаулайды. Санасы уланған ағым жақтаушысы өз ұстанымын обсолютті ақиқат санап өз көзқарасына қатаң беріледі.

Бүгінде сәләфилер (уаххабилік) бірнеше топтарға бөлінген. Олардың бұлай бөлінуіне бірнеше мәселелер себеп болған. Мәселен, намаз оқымаған адам «кәпір ме, мұсылман ба?», «кәпірлермен одақтасуға бола ма, болмай ма?» «басшыға бағыну», «патшаның саясатын қолдау, қолдамау» деген сияқты сенімге, саясатқа қатысты мәселелер де ымыраға келе алмай «мадхалиттер», «сурурилер», «такфирлер» болып бөлінді. Бұл ағым өкілдерінің ұстаздары мен негізге алатын әдебиеттері бір болып табылады. Олар бір-бірлерін адасушылықпен, күпірлікпен айыптап, тек өздерін ғана тура жолдағы мұсылман санайды. Сондай-ақ, аталмыш ағым идеологиясының негізі буквализм болып табылады. Яғни, Құран аяттары мен хадистердің мазмұнын түсінбей, тура мағынасында сөзбе-сөз түсінуге, ақыл-парасатты қолданбауға негізделген. Құрандағы астарлы мағыналы аяттардың, хадистердің тек сөздік мағынасын негізге ала отырып, ішкі мәніне үңілместен, сол күйінде қабылдау керектігін алға тартады. Мұндай мәселелер ғасырлар бойы қалыптасқан мазхабтарды жоққа шығарып, әр мұсылман тікелей өзі Құран мен хадиске жүгініп пәтуа бере алады деген теріс көзқарастың қалыптасуына алып келеді. Бүгінгі сәләфилер әрбір адам дінді, шариғатты өз беттерінше оқып, үйрене алады деп есептейді. Араб тілін білген адам Құранды да, сүннетті де өз бетінше оқып, дін қағидаларын түсіне алады. Дінді ақылмен түсінгісі келетіндерді олар адасқандар, бидғат иелері деген сияқты сөздерді айтуда. Аяттар мен хадистердің негізгі мән мағынасына, олардың қай кезде, қандай жағдайда түскеніне қарамастан, тура мағынсында қабылдауға тырысады. Ақылға салып, ой жүгіртуге шектеу қоятындықтан, олардың қатарына қосылған адам еркін ойлаудан айырылады. Өйткені, ондай адам аяттың, хадистің астарына үңілуге дәрменсіз, оның білімі жеткіліксіз, мәтіндерді тек салафилер түсіндірген қалыпта қабылдап алады да, басқаша ойлауды адасушылық деп санайды. Қасиетті Құранда Алла тағала: «Әй кітап иелері! Діндеріңде артық кетпеңдер! Аллаға байланысты шындықты айтыңдар...»[1]және тағы: «(Мұхаммед:) «Әй кітап иелері! Діндеріңде орынсыз шектен шықпаңдар және бұрынғы нақ жолдан адасқан, әрі көптерді адастырған сондай-ақ, тегіс жолдан азған қауымның әуесіне ілеспеңдер»-де»[2] – деп айтқан.

Салафилер Құрандағы «хижрет» (көшу) ұғымын бұрмаланған, қате түсінікпен қолданып жүр. Бұл ұғымдарға берген түсінігін қабылдаған көптеген адамдар өз елдерін тағут ел (кәпірдің елі) деп санап, Сирия және басқа елдерге «хижра» жасап, көшкендігі жөнінде мәліметтер бар. Бұл жағдаларға осындай теріс пиғылды ағымдардың уағызшылары діни білімі толық емес азаматтарды арбап, Сирия, Ирак елдеріне «хижра жасауға» шақыруы себеп болып отыр. Мұның  ислам діні сеніміндегі хижрамен ешқандай байланысы жоқ. Исламда бұл сөз мұсылмандардың дініне қатысты өзгелерден қысым көруіне байланысты басқа елге қоныс аударуын білдіреді. Бірақ, елімізде ешбір діннің насихатталуына қысым қойылып отырған жоқ. Мұсылмандар құлшылықтарын еркін атқаруда. Елде қаншама зәулім мешіттер салынып, көбейіп жатыр. «Таза ислам» елін аңсап елден көшкендер тек барды бағаламаушылар деп білеміз.

Олар өздерінен басқа барша мұсылмандарды Құран мен Сүннетке амал етпейді деп айыптайды. Олардың бүлік жасауынан басқа көзгеанық түсетін белгілері мазхабсыздық. Егерде олардың өздері көпшіліктің арасында, тар жағдайда қалғанда: «Біз мазхабты мойындаймыз» деп айтқанымен, негізінен іс-әрекеттері мазхабсыздыққа негізделген. Бұл жолдағылар не үйренсе де мазхабтан үйренген, себебі, мұнсыз дінімізді үйрену мүмкін емес. Мәселен, олардың намазды, басқа барлық ғибаттарды мұсылмандар арасында бұрыннан таралған фикһ мазхабтардан басқаша тәрізде ұсына алмайды. Олар кейіннен жалпы шариғатта бір-екі мәселені қозғап «Мазхаб деген Пайғамбар дәуірінде жоқ еді. Біз мазхаб иелерінің айтқанына емес, Алла және оның елшісінің айтқанымен амал етуіміз керек» деген сөздерді айта бастайды. Бұл сөзге амал етуге өздері өнеге болуға әрекеттеніп, Құран мен Сүннеттен өздерінше жаңа үкімдер шығаруға өтеді, әрі қателікке жол қойып, қарама-қайшылықтарға себепші болуда.

Қоғамдағы белең алып жатқан жағдайларға бей жай қарамауымыз тиіс. Діни экстремизм мен терроризмнің алдын алу, теріс діни ағымдардың ықпалынан жастарды сақтандару жалпы қоғамның міндеді. Бұл мәселе аясында еліміз қауқарсыз жағдайда емес. Ел аумағында дін мәселелері, теріс діни ағымдардың ықпалынан зардап шеккен тұлғалармен жұмыс жасайтын арнайы мекемелер бар. Облысымызда 2012 жылдан бастап «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» жұмыс жасап келеді. Орталықта 4 бөлім, Әдістемелік қамтамасыз ету, Ақпараттық түсіндіру жұмыстарын ұйымдастыру, Қоғамдағы дін қатынастарын зерттеу және Оңалту жұмыстарын ұйымдастыру бөлімдері жұмыс жасайды.

М.САРМАНОВ,

Облыстық дін істері басқармасы, Дін мәселелерін

зерттеу орталығы КММ «Оңалту жұмыстарын

ұйымдастыру» бөлімінің маманы.

 


[1]Нисә сүресі 4/171 аят

[2]Мәидә сүресі, 5/77 аят

 

Қазіргі таңда діни ахуал, соның ішіндегі экстремизм мен терроризм мәселесінің белгілі бір аймақтық, мемлекеттік дәрежеде емес, ғаламдық дәрежеде орын алып, ХХІ ғасыр індеті аталып отырғандығы белгілі. Сол секілді діни экстремизм мен терроризмнің біздің елдің тұтастығы мен тыныштығына үлкен қауіп төндіріп отырғандығы жасырын емес.

Осы аталған ұғымдардың тілдік мағынасына үңілер болсақ: Экстремизм термині – сөзбе-сөз (лат. Шеткі) шектен тыс көзқарастар мен әрекеттерді ұстану, қоғамдағы тәртіп пен нормаларды жоққа шығару дегенді білдіреді. Терроризм – (лат. Қорқыныш) үрей туғызу. Яғни саяси мақсатты сылтауратып күш қолдану. Ұйымдасқан топтың өз мақсатына жету үшін күш қолдану арқылы көрініс табатын әдіс. Экстремистік террористік бағытты ұстанатын кереғар ағымдар, яғни секталарға тоқталар болсақ, Секта – лат. бір заттың бөлігі немесе сана образы, оқу дегенді білдіреді.

Террорлық әрекетке барып жатқандар мешіт жамағатынан шыққан, діндар жандар емес. Діндар кісілер мұншама жауыздық әрекетті жасай алмайды. Жанкештілікке көбіне діни сауаты жоқ адамдар барады. Олар әлдекімнің «Мынаны өлтіру керек» дегенін бұлжытпай орындайды. Осының барлығының алдын алу үшін жас ұрпаққа дұрыс тәрбие мен білім беру қажет. Мұндай жағдайдан алып шығар жалғыз ғана жол бар – ол адамдарға ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін үйрету. Шынайы мұсылман адамның еш уақытта лаңкес бола алмайтындығын түсіндіруіміз керек: «Кімде-кім шаң тозаңындай жақсылық жасаса, соның (сауабын алады), кімде-кім шаң тозаңындай жамандық жасаса, соның жазасын тартады» («Зилзал» сүресі, 7-8 аяттар).

Ислам діні адамзатқа түрлі халықтар арасында тыныштық, бірлік, ынтымақ қалыптастыру мақсатында түсірілген. Алланың 99 көркем атының бірі – «ассалам» – «тыныштық», «бейбітшілік» болуы, «Ислам» сөзінің араб тілінде «тыныштық, бейбітшілік» мағынасын білдіретін түбірден шығатыны біраз сырды аңғартса керек. Әрбір мұсылман бір-біріне амандасқанда амандық, тыныштық тілеп сәлемдеседі. Ислам діні өзімшілдікке жол бермейді, Алла алдында барша адам тең. Тәңірі басқаларға ісімен де, тілімен де зарар, зиян келтіруден тыйып, адамдарды мәмілемен, жарастықта, тату ғұмыр кешуге, бір-бірін қуаттап, қолдауға үндейді. Ислам соғысқа, қан төгіске шектеу қойған. Бейбітшілік – адамзаттың басты құндылығы. Құран қағидалары қақтығыстардың алдын алып, ұрыс-жанжалдарды харам еткен. Қару жұмсауға, күш қолдануға басқалар шабуыл жасаған жағдайда, амалсыздан қорғану мақсатында ғана рұқсат етілген: «Өздеріңе біреу шабуыл жасаса, Құдай жолында сендер де соғысасыңдар. Тек өздерің килікпеңдер. Анығында, Алла шектен шыққандарды ұнатпайды».

СалафилерXIV ғасырда Сауд Арабиясында Ибн Таймия негізін қалаған «таза ислам» ұстанымы жайлы салафилік көзқарастарды ұстанушылар болып табылады. ХVІІІ ғасырдан бастап бұл идеологияны саудиялық Мухаммад ибн Абд ал-Уаххаб дамытты. Салафилік ағым өкілдері өздерін Пайғамбар дәуіріндегідей таза исламды ұстанып жүрміз деп есептейді, өз ұстанымдарынан басқа барлық көзқарастарды теріске шығарады, исламның өз заңдылықтарынан туындап жатқан жаңашылдықтарды қабылдамайды. Құран мен Суннада көрсетілмеген кез келген құбылысты, соның ішінде мазхабпен жүруді де «бидғат» деп санайды. Құран мен Сунна тура мағынасында қабылдануы керек, оларға салыстырмалы түсіндірме беруге болмайды деп есептейді. Осындай қасаң көзқарастардың салдарынан салафилер мазхаб ұстануды, мазхаб ғұламаларының еңбектерін жоққа шығарады, «дәстүрлі ислам» түсінігін, ұлттық дүниетаным ерекшеліктерін терістейді. Көптеген ұлттық дәстүрлерді «бидғат» деп, оны ұстанушыларды «бидғатшы», «мүшрик» деп қабылдайды. Олар «ұлт» деген ұғым мен құндылықты есепке алмайды, өз көзқарастарына ортақ болғандарды ғана «мұсылман бауырлар» деп санайды.

Діни экстремистік секталардың негізгі ерекшеліктері ретінде мыналарды атап өтуге болады: 1) Өздерінің құдайдың қалаулы адамдары екендігіне берік сенім; 2) Оқшаулану; 3) Ғұрыптарына ерекше беріктік; 4) Секта мүшелерінің теңдігін жариялау.

Бұның барлығы керағар ағымның ықпалында қалған адамның психологиясына бағытталып, ол адамды, күнделікті тұрмыс тіршілігінен, араласатын қоғамдық ортасынан алыстатып, ол адамға өз идиологияларын тықпалауға бағытталады. Көбіне секталарға діни сауаттылығы төмен немесе тұрмыс тіршілігі нашар, өмірден қатты күйзеліске түскен адамдар кіріп жатады. Секта бұл дін емес – діннен бөлініп шыққан адасқан, азшылық топ болып табылады.

Ғалымжан САҒАТ,

аудандық ішкі саясат бөлімінің бас маманы, дінтанушы.

 

Соңғы жылдары Қазақстан Республикасында да террористік актілер орын алып, күллі қоғамды дүрліктіргені белгілі. Елімізде терроризмнің пайда болуының себептері ретінде негізінен екі фактор келтіріледі: біріншісі – халықаралық террористік ұйымдар әрекеті болса, ал, екіншісі – әлеуметтік-экономикалық мәселелер яғни дағдарыс, жұмыссыздық, маргиналдар әрекеті деп саналады.

Қазіргі кезде қазақстандық ғалымдар тарапынан да еліміздегі діни ахуалды зерттеп-зерделеуге байланысты бірқатар жұмыстар жүзеге асырылуда. Қазақстан Республикасындағы барлық деңгейлерде әкімшіліктерге қарасты Терроризмге қарсы комиссиялар, экстремизм мен терроризмнен туындайтын қауіп-қатерлердің алдын алу, олармен күресу жұмыстарын жүйелі жүргізуде. Сондай-ақ, барлық деңгейлерде Антитеррористік комиссия, күштік құрылым бойынша Антитеррористік орталық терроризм мен діни экстремизм қаупімен байланысты қылмыстардың алдын алу мен оларға қарсы тұруға бағытталған жұмысты атқаруда.

Ал енді радикалды ағым ұстанушыларының әлеуметтік-психологиялық мінездеріне тоқталайық:

1. Миссионер – идея жанкеші;

2. Кекшіл – бұл топта ерлермен қатар, әйел адамдар, бозбалалар кездеседі. Мінез-құлықтың негізгі мақсаты – кек алу. Бұлар «сеніміне», олардың топтарына көрсетілген «зәбірлік» үшін кек алады.

3. Сценарист-режиссер – жанкешке жақын түр болғанымен, оған қарағанда неғұрлым ұстамды. Әдетте, олар террорлық актінің толық жоспарын құрумен айналысады. Бұл лидерлер көпшілікке байқалмауды жөн көреді.

4. Нарцисс – өзіне-өзі тым сенімді, өзін әділет үшін күреске шыққан жауынгер болып сезінуші.

5. Қорлық көруші – бандиттік және террорлық топтарда жиі кездесетін тұлға типі. Басқаларға қиянат көрсеткенде өзін-өзі жақсы сезінетін, басқаларға зәбірлік көрсеткеннен өзіне іштей қанағаттану сезімдері бойлайды. Сондай-ақ, бұл тұлға типі беделді адамдардың ықпалына тез иіліп қалады.

6. Садист – бұл тұлға типі үшін террор эмоциялық қанағаттанудың негізгі жолы ретінде көрінеді. Оған агрессия, зұлымдық, қатыгездік, зорлыққа үрейлендіріп, бұзуға деген құштарлық сияқты мінез-құлық ерекшеліктері тән. Идея үшін күрес бұндай адамға өзінің қиянат көрсетуге деген құлшыныстарын жүзеге асыруға қолайлы көзбояушылық қана болып табылады.

7. Актер – өзінің рөлін ойнап отырып, қоршаған ортаға жағымды әсер етуге тырысады. Атының баршаға белгілі болуын аңсап, қандай да болмасын жолмен батыр болып шығуды армандайды.

8. Зомби – өлімге әкелетін тапсырмаларды орындау үшін идеалды орындаушы типі. Тапсырманы орындауда «зомби» тез әрекет етеді, жақсы жұмыс жасайды, ештеңеден қорықпайды.

9. Ақымақ – эмоциялық тұрғыда салқындық танытушы, мінезі жыртқыш, мораль дегенге иілмейтін тұлға типі. Ол үшін кімді және қалай өлтіру маңызды емес. Ол өзінің пайдасын ойлайды. Сыйақы үшін өлімнің әр түрлісін жүзеге асырады.

Жоғарыда келтірілгеннен біз келесідей қорытындыға келдік: тұлғаның әлеуметтік-психологиялық сипаттамасы тұрақты түрде сипатын өзгертіп отырады, бірақ қылмыскерлердің негізгі тобын маргиналдық бағыты бар жас адамдар құрайды. Бүгінгі таңда үкіметіміз тарапынан осы мәселелерді шешу бойынша қыруар жұмыстар атқарылуда, олар: аудан көлеміндегі барша білім беру мекемелеріндегі жоғарғы сынып оқушыларымен және бастауыш мектептерінің ұстаздарымен, жастар ресурстық орталығы қызметкерлерімен дөңгелек үстелдер, семинар-тренингтер, кездесулер ұйымдастырылуда.

Ділмұрат ОРАЗБАЕВ,

«Кемел ел» әлеуметтік даму Ұлттық қорының төрағасы.

 

Бейбітшілік пен татулықты арқау еткен мемлекеттің билігін күйретуге әсер ететін бүгінгі таңда бүкіл әлем бойынша жаһандық мәселе –терроризм.Қазіргі уақытта терроризм мен эктремизмнің таралу қаупі еліміздің қауіпсіздігіне төнетін шынайы қауіпке айналып отыр.

Қазақстан Республикасының 1999-жылғы 13-шілдедегі № 416-І Заңының түсіндіріліміне сәйкес терроризм – күш қолдану идеологиясы және халықты үрейлендіруге байланысты және жеке адамға, қоғам мен мемлекетке залал келтіруге бағытталған күш қолдану.

Терроризмнің обьектісі қоғамның қауіпсіздігі болып табылады. Қосымша обьектісі – адамдардың өмірі мен денсаулығы. Сондықтан, терроризмді көп обьектілі қылмыс түріне жатқызады. Қылмыстың обьективтік жағы – жарылыс жасау, өрт қою немесе адамдардың қаза болуы, елеулі мүліктік зиян келтіру не қоғамға қауіпті өзге де зардаптардың туындау қауіпін төндіретін өзге де іс-әрекеттер жасау. Субъективтік жағынан терроризм тек қана тікелей қасақаналықпен жасалады. Бұл қылмыстың субьектісі болып 14 жасқа толған, ақыл есі дұрыс адам саналады, ал объектісі болып қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін, реттейтін қоғамдық қатынастар, азаматтардың өмірі, денсаулығы, меншігі, мүліктік немесе сезім мүдделері болып табылады.

Терроризм актісін жасау, терроризмді насихаттау немесе терроризм актісін жасауға жария түрде шақыру, террористік топ құру, оған басшылық ету және оның әрекетіне қатысу, экстремистік немесе террористік әрекетті қаржыландыру және терроризмге не экстремизмге өзге де дем берушілік, террористік не экстремистік әрекетті ұйымдастыру мақсатында адамдарды азғырып көндіру немесе даярлау не қаруландыру, террористік немесе экстремистік даярлықтан өту үшін қылмыстық жауаптылықтар заңмен қарастырылған. Террористік топ құру, оған басшылық ету және оның әрекетіне қатысу әрекеті үшін ең қатаң жаза – он бес жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделсе, терроризм актісін жасағаны үшін он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға не өлім жазасына жазалануы көзделген.

Сонымен қатар, заңмен кейбір жағдайлар бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылатын мән-жайлар көзделген.Терроризм актісін дайындауға қатысқан адам, егер ол мемлекеттік органдарға дер кезінде ескертуімен немесе өзге тәсілмен терроризм актісін болғызбауға септігін тигізсе және егер оның іс-әрекетінде өзге қылмыс құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Біздер Қазақстан Республикасының азаматтары ретінде осы террористік, экстремистік әрекеттердің алдын-алуға үлес қосуымыз керек.

 А.ТЕЗЕКБАЕВ,

аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік

бағдарламалар бөлімінің сектор меңгерушісі.

Діни экстремизм қоғам дерті

Сәрсенбі, 20 Наурыз 2019 00:00

 

Соңғы жылдары дінге қатысты мәселелер өзінің өзектілігімен аса өткір тақырыптардың біріне айналып, еліміздің қоғамдық өміріндегі күн тәртібінде алдыңғы қатарға шыға бастады. Бұл, бір жағынан, дінге сенушілер қатарының көбеюінен, екінші жағынан, діни экстремизм мен терроризм мәселесінің өсе түсіп отыруынан көрініс табады. Бұл проблемалар өз кезегінде мемлекет пен қоғам алдына нақты шешімін табуды қажет ететін бірқатар кезек күттірмейтін міндеттерді қойып отыр. Бүгінде діни экстремизм мен терроризм әлемдік қоғамдастықты қатты алаңдатып отырған мәсе­леге айналды. Әрине, заманауи әлемнің қатеріне айналып отырған осынау зұлматтан біздің еліміз де сырт қала алмасы анық. Ол бүкіл қоғамның тізе қосып, күш біріктіруін қажет етеді. Дінге қатысты тура немесе жанама үдерістердің барлығы қоғамдық өмірдің маңызды бөлігін қамтитындықтан, дін төңірегіндегі туындайтын проблемаларды шешуге билік органдарымен қатар, азаматтық қоғам институттарының қатысуы ерекше маңызға ие. Бүгінгі күнде рухани жаулап алу дінді бетперде ретінде пайдалана отырып теріс идеяларды жас­тар арасында белсенді таратудан  көрініс тауып отырғаны жасырын емес. Осы орайда, радикалдық сипаттағы діни ағымдардың идео­логиялары азаматтарды наным-сеніміне қарай жіктеуді, дін  жолында жүргендерді басқалардан  жоғары қоюды, мемлекеттің зайырлы қағидатын қабылдамауды алдыңғы қатарға қояды. Ал мұн­дай идеологияның әртүрлі дін­дерді ұстанатын көп этностан тұ­ратын Қазақстан қоғамы үшін қаншалықты қауіпті екені айтпаса да түсінікті. Елімізде бүгінгі күнде ради­калдық діни ағымдардан келетін қауіп-қатерлерді халық арасында кеңінен түсіндіру шаралары қолға алынып жатыр. Бұқаралық ақпарат құралдарында осы тақырыптарға қатысты мазмұнды мақалалар жарияланып, телеарналар мен радиоларда дін мәселелерін қоз­ғайтын бағдарламалар мен хабарлар көптеп берілуде. Жалпы, қоғамның белсенді топтарының, ғылыми және шы­ғар­машылық зиялы қауымның қазақстандық бірегейлілікті сақ­тау мен нығайтудағы және хал­қымызды діни экстремизм мен сыртқы рухани шабуылдардан қорғаудағы бірлесіп жұмыс жүргізетін негізгі бағыттары осы болмақ.

«Алтынтөбе ауылы округі әкімі аппараты» мемелекеттік мекемесі


 

Бүгінгі таңда Қазақстан аумағына діни радикализм мен экстремизмнің енуі мен тарауы ең күрделі проблемаға айналып, өзекті мәселе болып қалуда.

Діни экстремизм мен  терроризм әрбір мемлекеттің ұлттық қорғалу мүддесі деңгейінің тәуелділігін арттырып, әлемдік мәндегі проблемаға айналды.

Қазақстан Республикасының Президенті Қазақстан халқына арнаған «Қазақстан 2050 стратегиясы»: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» деп аталатын Жолдауында ең маңызды міндеттердің бірі ретінде радикализмнің, экстремизмнің және терроризмнің барлық түрлері мен байқалуына қарсы іс-әрекеттер қолдану қажеттілігі  айтылды.

Бұған қоса, діни экстремизмнің алдын-алуды күшейту, әсіресе, бұл жұмысты жастар арасында кеңінен жүргізу, сондай-ақ конфессияаралық бейбітшілік пен келісім орын алған, дінге сенушілер мен атеистік көзқарастар ұстанатын азаматтардың құқықтары және дәстүрлері мен мәдени құндылықтарына жауап беретін ұғымдарды діни  көзқарастағылар ортасында қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінуде.

Діни-саяси экстремизммен қоғам да, мемлекет те күресуі керек. Әрине, бұл күрестің әдістері оларда әртүрлі. Егер, мемлекет экстремизмнің туындауына жағдай жасайтын әлеуметтік-экономикалық жағдайларды жойып, экстремистердің заңға қайшы әрекеттеріне тосқауыл қойса, қоғам экстремистік идеялар мен үндеулерге саяси және ұлттық діни  толеранттылықты және азаматтық бейбітшілік пен ұлтаралық келісімді қолдауы қажет.

Осы орайда аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің жылдық бекітілген іс-шаралар жоспарына сәйкес ағымдағы жылдың үш айында бірқатар іс-шаралар өткізілді. Атап айтар болсақ,   Шарапхана ауылдық мәдениет үйінде «Діни экстремизм мен терроризмге біз қарсымыз» атты пікірталас кеші, Рабат ауылдық мәдениет үйінде «Терроризмге қарсымыз» атты «дөңгелек үстел», Тұрбат ауылдық клубында «Діни экстремизмге, терроризмге қарсымыз» «дөңгелек үстел», Жаңабазар ауылдық кітапханасында «Діни сауатсыздық – діни экстремизмнің бастауы» атты тақырыпта ой бөлісу, Шарапхана ауылдық кітапханасында «Қазақстандағы діни экстремизм сын-қатері: қарсы тұруға дайын болу» атты тақырыпта сұхбат сағаты, Тұрбат ауылдық кітапханасында «Діни экстремизм – қоғамның діни тұтастығын бұзатын әрекет» атты тақырыпта пікірталас, Қаржан ауылдық кітапханасында «Діни экстремизм мен терроризмнен сақ болыңыз» тақырыбында кездесу кеші, аудандық орталық кітапханада «Діни экстремизм ел болашағына кедергі» атты ток шоуы өткізілді.

Сөз соңында айтарым, өмірге ашық көзбен қарап, оның жолымен  батыл аяқ басып, өздеріңізді алдауға, қателіктерге жол бермеуге өз үлестеріңізді қосуға шақырамын.

А.ЖАНШУАҚОВ,

аудандық мәдениет және

тілдерді дамыту бөлімінің басшысы.

                    

«Терроризм және оның зардаптары» тақырыбында Қазығұрт аудандық ішкі саясат бөлімінің бас маманы, дінтанушы Сағат Ғалымжан және Жастар ресурстық орталығының теолог маманы Мәлік Болат Қазығұрт аудандық музейінің қызметкерлеріне түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Мақсаты, қызметкерлерге терроризм туралы терең түсінік беру, оның түрлері, себептері мен зардаптарын ұғындыру, қоғамның әлеуметтік, құқықтық, діни сипаттарын зерделей отырып, оларды террорлық, лаңкестік және діни экстремистік бағытта арандатуға жол бермеу, бейбітшіліктің маңызын және мейірімділік пен ізгіліктің, адамдарға жақсылық жасай білудің өмірдегі басты ұстанымы екенін ұғындыру.

Қазығұрт аудандық ішкі саясат бөлімінің бас маманы, дінтанушы Сағат Ғалымжан бейбітшілік пен татулықты арқау еткен мемлекеттің билігін күйретуге әсер ететін бүгінгі таңда бүкіл әлем бойынша жаһандық мәселе –терроризм екенін, қазіргі уақытта, терроризм мен эктремизмнің таралу қаупі еліміздің қауіпсіздігіне төнетін шынайы қауіпке айналып отырғандығын айтып өтті.

Жастар ресурстық орталығының теолог маманы Мәлік Болат терроризм жайлы баяндама оқыды.

Іс-шара барысында қызметкерлерді қызықтырған сұрақтарға жауап беріп, терроризм жайлы жазылған оқулықтарды таратып берді.

                                                      

      Е.УСТЕНОВ,

қор сақтаушы.