3070c3017ae3f675fac0029fadbd7054 original.26947

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ЖАРЛЫҒЫ

2022 жылғы 5 маусымда республикалық референдум өткiзу туралы

Қазақстан Республикасы Конституцияның 91-бабы­ның 1-тармағына және «Республикалық референдум туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 18-бабына сәйкес ҚАУЛЫ ЕТЕМІН:
2022 жылғы 5 маусымда республикалық референдум өткiзiлсiн.
«Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы «2022 жылғы 6 мамырда бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгеріс­тер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Респуб­ли­касы Заңының жобасында баяндалған Қазақстан Респуб­ли­касының Конституциясына өзгерістер мен толықты­руларды қабылдайсыз ба?» деген тұжырымдағы сауал қойылып, республикалық референдумға шығарылсын.
Осы Жарлық және «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы 2022 жылғы 6 мамырда бұқаралық ақпарат құралдарында ресми түрде жариялансын.
Республикалық референдумды ұйымдастыру мен өткiзу Референдумның орталық комиссиясының қызметiн атқаратын Орталық сайлау комиссиясына, сондай-ақ референдумның аумақтық және учаскелiк комиссияларының қызметiн атқаратын аумақтық және учаскелiк сайлау комиссияларына жүктелсiн.
Қазақстан Республикасының Үкіметі Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясымен, Қазақстан Республикасының басқа да орталық мем­лекеттік органдарымен және жергілікті атқарушы орган­дарымен бірлесіп, республикалық референдумды ұйым­дастыру мен өткізу жөнінде қажетті шаралар қабылда-
сын.
Осы Жарлық жарияланған күнінен бастап қол­данысқа енгізіледі.
Қазақстан Республикасының Президенті
Қ.ТОҚАЕВ
Нұр-Сұлтан, Ақорда, 2022 жылғы  5 мамыр
№ 888
 

ЖОБА
«Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы

1-бап. 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясына мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін:
4-баптың 1- тармағындағы «Кеңесінің» деген сөз «Сотының» деген сөзбен ауыстырылсын.
6-баптың 3-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:
«3. Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі. Халық атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады. Жер, сондай-ақ заңда белгіленген негіздерде, шарттар мен шектерде жеке меншікте де болуы мүмкін.».
15-баптың 2-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ. Өлім жазасына тыйым салынады.».
23-баптың 2-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Республика Конституциялық Сотының, Жоғарғы Сотының және өзге де соттарының төрағалары мен
судьялары, Орталық сайлау комиссиясының, Жоғары аудиторлық палатасының төрағалары мен мүшелері, әскери қызметшілер, ұлттық қауіпсіздік органдарының, құқық қорғау органдарының қызметкерлері саяси партияларда, кәсіптік одақтарда болмауға, қандай да бір саяси партияны қолдап сөйлемеуге тиіс.».
24-баптың 1-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:
«1. Әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар. Еріксіз еңбекке қылмыстық немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасауға кінәлі деп тану туралы сот актісінің негізінде не төтенше жағдайда немесе соғыс жағдайында ғана жол беріледі.».
42-бапта:
1) 2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Ант беру қаңтардың екінші сәрсенбісінде салтанатты жағдайда Парламент депутаттарының, Конституциялық Сот, Жоғарғы Сот судьяларының, сондай-ақ Республиканың экс-Президенттерінің қатысуымен өткізіледі. Конституцияның 48-бабында көзделген жағдайда Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін өзіне қабылдаған адам Республика Президентінің өкілеттігін қабылдаған күнінен бастап бір ай ішінде ант береді.»;
2) 5-тармақтың екінші бөлігі алып тасталсын.
43-бап мынадай мазмұндағы 3 және 4-тармақтармен толықтырылсын:
«3. Қазақстан Республикасының Президенті өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезеңінде саяси партияда болмауға тиіс.
Қазақстан Республикасы Президентінің жақын туыстары мемлекеттік саяси қызметшілердің, квазимемлекеттік сектор субъектілері басшыларының қызметтерін атқаруға хақысы жоқ.».
44-бапта:
1) 2) тармақшадағы «Парламент Сенаты» деген сөздер «Парламент» деген сөзбен ауыстырылсын;
2) 3) тармақшадағы «облыстар, республикалық маңызы бар қалалар мен астана әкімдері актілерінің күшін жояды не қолданылуын толық немесе ішінара тоқтата тұрады;» деген сөздер алып тасталсын;
3) 4) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«4) Парламент Сенатының келісімімен Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының Төрағасын, Ұлттық Банкінің Төрағасын, Жоғары Сот Кеңесінің Төрағасын, Бас Прокурорын және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасын қызметке тағайындайды; оларды қызметтен босатады;»;
4) 7) тармақшадағы «Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің» деген сөздер «Жоғары аудиторлық палатаның» деген сөздермен ауыстырылсын;
5) 10-1) тармақшадағы «Кеңеске» деген сөз «Сотқа» деген сөзбен ауыстырылсын;
6) 19) тармақшадағы «Хатшысын» деген сөз «кеңесшісін» деген сөзбен ауыстырылсын.
46-баптың 4-тармағы алып тасталсын.
47-бапта:
1) 1-тармақтағы «Кеңес» деген сөз «Сот» деген сөзбен ауыстырылсын;
2) 2-тармақтағы «Кеңестің» деген сөз «Соттың» деген сөзбен ауыстырылсын.
50-бапта:
1) 2-тармақтың екінші сөйлемі мынадай редакция­да жазылсын:
«Сенаттың он депутатын, оның ішінде бесеуін Қазақстан халқы Ассамблеясының ұсынысы бойынша Республика Президенті тағайындайды.»;
2) 3-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«3. Мәжіліс конституциялық заңда белгіленген тәртіппен аралас сайлау жүйесі бойынша: біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорционалды өкілдік ету жүйесі бойынша, сондай-ақ бірмандаттық аумақтық сайлау округтері бойынша сайланатын тоқсан сегіз депутаттан тұрады.».
51-баптың 1-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:
«1. Мәжілістің депутаттарын сайлау жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы жүзеге асырылады. Мәжіліс депутаттарының кезекті сайлауы Парламенттің жұмыс істеп тұрған сайланымы өкілеттігінің мерзімі аяқталардан кемінде екі ай бұрын өткізіледі.».
52-баптың 5-тармағының үшінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын:
«Парламент Мәжілісінің депутаты:
1) депутат конституциялық заңға сәйкес партиялық тізім негізінде өзін сайлаған саяси партиядан шыққан немесе шығарылған;
2) конституциялық заңға сәйкес партиялық тізім негізінде депутатты сайлаған саяси партия қызметін тоқтатқан;
3) бір мандаттық аумақтық сайлау округі бо­йынша сайланған депутатты конституциялық заңда айқындалатын тәртіппен сайлаушылар кері шақырып алған кезде өз мандатынан айырылады.».
53-бапта:
1) мынадай мазмұндағы 1-1) және 1-2) тармақшалармен толықтырылсын:
«1-1) конституциялық заңдарды қабылдайды;
1-2) Республика Президентінің қарсылығын туғыз­ған конституциялық заңдар немесе конституциялық заңның баптары бойынша қарсылықтар жіберілген күннен бастап бір ай мерзімде қайталап талқылау мен дауысқа салуды жүргізеді. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылықтарының қабылданғанын білдіреді. Егер Парламент әрбір Палата депутаттарының жалпы санының төрттен үшінің көпшілік даусымен Президенттің қарсылықтарын еңсерсе, Президент бір ай ішінде конституциялық заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылықтары еңсерілмесе, конституциялық заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп есептеледі;»;
2) 2) тармақшадағы «Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің» деген сөздер «Жоғары аудиторлық палатаның» деген сөздермен ауыстырылсын;
3) 6) тармақшадағы «Кеңестің» деген сөз «Соттың» деген сөзбен ауыстырылсын.
54-бапта:
1) 1-тармақтың бірінші абзацы мынадай редакция­да жазылсын:
«1. Парламент Палаталардың бөлек отырысында мәселелерді әуелі – Мәжілісте, ал содан кейін Сенатта өз кезегімен қарау арқылы заңдар қабылдайды, оның ішінде:»;
2) 2-тармақтың 2) тармақшасы мынадай редакция­да жазылсын:
«2) Республика Президентінің қарсылығын туғызған заңдар немесе заңның баптары бойынша қарсылықтар жіберілген күннен бастап бір ай мерзімде қайталап талқылау мен дауысқа салуды жүргізеді. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылықтарының қабылданғанын білдіреді. Егер Мәжіліс пен Сенат әрбір Палата депутаттарының жалпы санының үштен екісінің көпшілік даусымен Президенттің қарсылықтарын еңсерсе, Президент бір ай ішінде заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығын ең болмаса Палаталардың бірі еңсермесе, заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп есептеледі;».
55-бапта:
1) 2) тармақша мынадай редакцияда жазылсын:
«2) Республика Президентінің Республика Конституциялық Сотының Төрағасын, Ұлттық Бан­кінің Төрағасын, Жоғары Сот Кеңесінің Төра­ға­сын, Бас Прокурорын, Ұлттық қауіпсіздік коми­тетінің Төрағасын тағайындауына келісім беру;»;
2) 3) тармақша «судьяларын» деген сөзден кейін «, Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді» деген сөздермен толықтырылсын.
56-баптың 1-тармағында:
1) 1) тармақшадағы «және осы жобаларды қарау» деген сөздер алып тасталсын;
2) мынадай мазмұндағы 3-1) тармақшамен толықтырылсын:
«3-1) Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін жылына екі рет тыңдау;».
57-баптың 1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«1) Конституциялық Соттың үш судьясын қызметке тағайындайды; Орталық сайлау комиссиясының екі мүшесін, Жоғары аудиторлық палатаның үш мүшесін бес жыл мерзімге қызметке тағайындайды;».
58-баптың 3-тармағының 7) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«7) Палаталарға Конституциялық Соттың судьялары, Орталық сайлау комиссиясының, Жоғары аудиторлық палатаның мүшелері қызметіне тағайындау үшін кандидатуралар ұсынады;».
61-бапта:
1) 2-тармақ мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын:
«Халықтың өмірі мен денсаулығына, консти­туциялық құрылысқа, қоғамдық тәртіпті қорғауға, елдің экономикалық қауіпсіздігіне қатер төндіретін жағдайларға жедел ден қою мақсатында Республика Үкіметінің заң шығару бастамасы тәртібімен енгізілген заң жобалары Палаталардың бірлескен отырысында Парламенттің дереу қарауына жатады.»;
2) 3-тармақ мынадай мазмұндағы үшінші бөлікпен толықтырылсын:
«Осы баптың 2-тармағының екінші бөлігінде көзделген заң жобалары Парламентке енгізілген жағдайда, Республика Үкіметі осы тармақтың бірінші бөлігінде көрсетілген мәселелер бойынша заң күші бар уақытша нормативтік құқықтық актілер қабылдауға өзінің жауапкершілігімен хақылы, олар Парламент қабылдаған заңдар күшіне енгенге дейін немесе Парламент заңдарды қабылдамағанға дейін қолданыста болады.»;
3) 4 және 5-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын:
«4. Мәжіліс депутаттары жалпы санының көпшілік даусымен қабылданған заң Сенатқа беріледі, ол онда алпыс күннен асырылмай қаралады.
Мәжіліс заң жобасын депутаттардың жалпы санының көпшілік даусымен тұтастай қабылдамауға хақылы. Бас тартылған заң жобасы қабылданбады деп есептеледі және бастамашыға қайтарылады.
Сенат депутаттары жалпы санының көпшілік даусымен мақұлданған заң он күннің ішінде Президенттің қол қоюына беріледі. Егер Сенат заңды тұтастай немесе оның жекелеген баптарын мақұлдамаса, онда заң Мәжіліске қайтарылады. Бұл ретте Сенат Мәжіліске заңның жекелеген баптарының редакциясын ұсынуға құқылы.
Егер Сенат алпыс күннің ішінде тиісті шешім қабылдамаған жағдайда, заң Президенттің қол қоюына беріледі.

(Жалғасы 4-бетте)

Егер Мәжіліс заңның жекелеген баптарының Сенат ұсынған редакциясына депутаттардың жалпы санының көпшілік даусымен келіссе, Мәжіліс заңды жаңа редакцияда қабылдаған және Сенат мақұлдаған болып есептеледі және он күннің ішінде Президенттің қол қоюына беріледі.
Егер Мәжіліс заңның жекелеген баптарының Сенат ұсынған редакциясына сол көпшілік дауыспен қарсылық білдірсе, сондай-ақ егер Сенат заңды тұтастай мақұлдамаған жағдайда, Палаталар арасындағы келіспеушіліктер келісу рәсімдері арқылы шешіледі.
Заңның келісу комиссиясы тұжырымдаған редакциясы осы баптың 4-тармағында белгіленген тәртіппен Мәжілістің және Сенаттың қарауына жатады.
Мәжіліс келісу комиссиясы ұсынған редакциядағы заңды Палата депутаттары жалпы санының көпшілік даусымен қабылдамаған жағдайларда, Мәжіліс бұрын қабылданған редакциядағы заң бойынша қайтадан дауысқа салуды жүргізеді.

Егер қайтадан дауысқа салу кезінде Мәжіліс Палата депутаттары жалпы санының үштен екісінің көпшілік даусымен бұрын қабылданған шешімді бекітсе, заң он күннің ішінде Президенттің қол қоюына беріледі.
Егер заң Мәжіліс депутаттарының көрсетілген көпшілік даусын алмаса, заң қабылданбады деп есептеледі және бастамашыға қайтарылады.»;
4) 5-1-тармақ алып тасталсын.
62-бапта:
1) 5-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«5. Егер Конституцияда өзгеше көзделмесе, Палаталар депутаттарының жалпы санының көпшілік даусымен заңдарды Мәжіліс қабылдайды, Сенат мақұлдайды.
Егер Конституцияда өзгеше көзделмесе, Парламенттің және оның Палаталарының қаулылары Палата депутаттары жалпы санының көпшілік даусымен қабылданады.»;
2) 6-тармақ «бойынша» деген сөзден кейін «, конституциялық заңдардың жобалары бойынша» деген сөздермен толықтырылсын.
VI бөлімнің тақырыбындағы «Кеңес» деген сөз «Сот» деген сөзбен ауыстырылсын.
71-бап мынадай редакцияда жазылсын:
«71-бап
Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты Төрағаны қоса алғанда, он бір судьядан тұрады, олардың өкілеттігі алты жылға созылады.
Бір адам Конституциялық Соттың судьясы болып қатарынан екі реттен артық тағайындала алмайды.
Конституциялық Соттың Төрағасын Парламент Сенатының келісімімен Республиканың Президенті тағайындайды.
Конституциялық Соттың төрт судьясын – Республика Президенті, Конституциялық Соттың үш-үш судьясын тиісінше Сенат пен Мәжіліс тағайындайды.
Республика Президенті Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын Конституциялық Сот судьяларының арасынан тағайындайды.
Конституциялық Соттың судьясы қызметі депутаттық мандатпен, оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметтен басқа, өзге де ақы төленетін қызметтерді атқарумен, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырумен, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кірумен сыйыспайды.
Конституциялық Соттың судьяларын өздерінің өкілеттігі мерзімі ішінде тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, оған сот тәртібімен белгіленетін әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыстар жасаған реттерді қоспағанда, Парламенттің келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайды.
Конституциялық Соттың ұйымдастырылуы мен қызметі конституциялық заңмен реттеледі.».
72-бапта:
1) 1 және 2-тармақтардағы «Кеңес» деген сөз «Сот» деген сөзбен ауыстырылсын;
2) мынадай мазмұндағы 3, 4 және 5-тармақтармен толықтырылсын:
«3. Конституциялық Сот азаматтардың Консти­ту­цияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарын тікелей қозғайтын Қазақстан Республикасының норма­тивтік құқықтық актілерінің Республика Консти­туциясына сәйкестігін олардың өтініштері бойынша қарайды.
Азаматтардың Конституциялық Сотқа жүгіну тәртібі мен шарттары конституциялық заңда айқындалады.
Конституциялық Сот осы баптың 1-тармағының 3) және 4) тармақшаларында көрсетілген мәселелерді, сондай-ақ Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің Республика Конституциясына сәйкестігін Республика Бас Прокурорының өтініштері бойынша қарайды.
Конституциялық Сот Конституцияда бекі­тілген адамның және азаматтың құқықтары мен бостан­дықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілер­дің Республика Конституциясына сәйкестігін Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өтініші бойынша қарайды.».
73-бапта:
1) 1 және 2-тармақтардағы «Кеңеске» деген сөз «Сотқа» деген сөзбен ауыстырылсын;
2) 3-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«3. Конституциялық Сот өз шешімін конституциялық заңда белгіленген мерзімдерде шығарады.».
74-бапта:
1) 2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Конституциялық Сот шешім қабылдаған күннен немесе ол белгілеген күннен бастап конституциялық емес деп танылған, оның ішінде адамның және азаматтың Конституцияда баянды етілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп танылған заңдар мен өзге де құқықтық актілердің, олардың жекелеген ережелерінің күші жойылады және қолданылуға жатпайды.»;
2) 3-тармақтағы «Кеңестің» деген сөз «Соттың» деген сөзбен ауыстырылсын.
VII бөлімнің тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын:
«VII бөлім
Соттар және сот төрелiгi. Прокуратура. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл».
78-баптағы «Кеңеске» деген сөз «Сотқа» деген сөзбен ауыстырылсын.
82-баптың 4 және 5-тармақтары мынадай редакцияда жазылсын:
«4. Жоғары Сот Кеңесінің Төрағасын Республика Президенті Парламент Сенатының келісімімен бойынша тағайындайды.
Жоғары Сот Кеңесінің мәртебесі, құрамын қалыптастыру тәртібі және жұмысын ұйымдастыру заңда айқындалады.».
83-баптың 4-тармағындағы «заңмен» деген сөздер «конституциялық заңда» деген сөздермен
ауыстырылсын.
Мынадай мазмұндағы 83-1-баппен толықтырылсын:
«83-1-бап
Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл адам мен азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына кел­тіруге жәрдемдеседі, адам мен азаматтың құқық­тары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал етеді.
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде тәуелсіз болады және мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға есеп бермейді.
Қылмыс орнында ұстап алынған немесе ауыр қылмыстар жасаған жағдайлардан басқа кезде, Адам құқықтары жөніндегі уәкілді өз өкілеттігінің мерзімі ішінде тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, оған сот тәртібімен белгіленетін әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, Сенаттың келісімінсіз қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.
Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің құқықтық жағдайы және қызметін ұйымдастыру конституциялық заңда айқындалады.».
87-бапта:
1) 4-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«4. Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерін тиісінше облыстың аумағында орналасқан мәслихаттар депутаттарының немесе республикалық маңызы бар қалалардың және астананың мәслихаттары депутаттарының келісімімен Республика Президенті қызметке тағайындайды.
Республика Президенті дауыс беру жүргізілетін кемінде екі кандидатураны ұсынады. Дауыс беруге қатысқан мәслихат депутаттарының көп дауысын алған кандидат олардың келісімін алды деп есептеледі.
Өзге әкімшілік-аумақтық бірліктердің әкімдері заңда айқындалатын тәртіппен қызметке тағайын­далады немесе сайланады, сондай-ақ қызметінен босатылады. Республика Президенті өзінің ұйғаруы бойынша облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерін қызметінен босатуға құқылы.»;
2) 5-тармақтың екінші сөйлемі мынадай редакция­да жазылсын:
«Бұл жағдайда мәслихат өз депутаттарының жалпы санының көпшілік даусымен әкімге сенімсіздік білдіруге және оны қызметінен босату жөнінде облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдеріне қатысты тиісінше Республика Президентінің не өзге де әкімшілік-аумақтық бірліктердің әкімдеріне қатысты жоғары тұрған әкімнің алдына мәселе қоюға құқылы.».
88-баптың 4-тармағындағы «Президенті,» деген сөз алып тасталсын.
91-бапта:
1) 2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«2. Конституцияда белгiленген мемлекеттiң тәуелсіздігі, Республиканың бiртұтастығы мен аумақтық тұтастығы, оны басқару нысаны, Республика қызметінің түбегейлі принциптері өзгермейді.»;
2) 3-тармақтағы «Кеңестің» деген сөз «Соттың» деген сөзбен ауыстырылсын.
Мынадай мазмұндағы 99-баппен толық­ты­рылсын:
«99-бап
Конституциялық Сот және Жоғары аудиторлық палата құрылғанға дейін Конституциялық Кеңестің және Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағалары мен мүшелері өз өкілеттіктерін сақтайды.
Конституциялық Сот құрылғанға дейін Конституцияның 72-бабының 1 және 2-тармақтарында көзделген Конституциялық Соттың функцияларын Конституциялық Кеңес жүзеге асырады.
Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулылары Конституцияға қайшы келмейтін бөлігінде оларды Конституциялық Сот қайта қарағанға дейін қолданылады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының Парламент Палаталарын қалыптастыру туралы ережелері сегізінші сайланған Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауынан бастап қолданылады.».
2-бап.
Қазақстан Республикасы Конституциясының конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдау тәртібін, сондай-ақ Конституциялық Соттың қызметін айқындайтын ережелері 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі.
2023 жылдың 1 қаңтарына Мәжіліс мақұлдаған және Парламенттің қарауындағы заң жобалары заңдар болып есептеледі және Қазақстан Республикасы Конституциясының 61-бабында белгіленген тәртіппен қаралады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының лауазымды адамдарға өкілеттіктер берудің жаңа тәртібін белгілейтін нормалары, егер Қазақстан Республикасының Конституциясында өзгеше көзделмесе, осы лауазымды адамдардың өкілеттік мерзімінің өтуіне немесе өкілеттігінің тоқтатылуына қарай қолданысқа енгізіледі.
Жоғарғы аудиторлық палатаның құрамы қалыптастырылғанға дейін Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген функциялар мен өкілеттіктерді жүзеге асыруды жалғастырады.
3-бап. Осы Заң референдумның қорытындылары туралы хабарлама ресми жарияланған күнінен бастап, осы Заңның 2-бабының ережелері ескеріле отырып қолданысқа енгізіледі.

Баланы күтіп-бағу жөніндегі міндет ата-ананың әрекетке немесе еңбекке қабілеттілігіне, сондай-ақ баланың алимент алуға мұқтаждығына қарамастан туындайды және ол кез келген жағдайда орындалуға жатады.

Алайда, біздің қоғамда жауапкершілік сезімі төмен ата-аналар аз емес. Балаларын аш-жалаңаш қалдыратындардың көпшілігі олардың проблемаларына мән бермей, киіну, тамақтану, мектепке немесе балабақшаға бару керек екенін ескермейді.

Алимент – бұл келісім бойынша немесе сот шешімі негізінде төленетін кәмелетке толмаған балаларды күтіп-бағуға арналған міндетті төлем, бұл баланың табысы, сондықтан оны тек оның қажеттіліктері мен мүдделері үшін жұмсау керек. Бұл төлем кәмелетке толмаған балалардың өмір сүруінің маңызды және кейде жалғыз көзі болғандықтан, оларды қалай қолдау керектігін білу қажет.

Бүгінгі таңда алимент мәселесі бір көрінгеннен әлдеқайда күрделі. Көбіне билік өкідері ата-ананың балаларына материалдық жағынан көмек бермеуімен ғана емес, сонымен қатар ата-ананың өз міндеттерін немқұрайлылықпен орындауымен, балаға адами тұрғыдан көңіл бөлмеумен соқтығысуда.

Алимент төлеуден жалтарушылырдың көпшілігі тек балаларға ғана емес, Қазақстан Республикасының заңдарына да бей-жай қарайды, соның ішінде Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 669-бабымен және Қылмыстық кодекстің 139-бабымен жауапкершілік көзделгенін елемейді.

Сот шешiмiн немесе өзге де сот актiсiн және атқарушылық құжатты орындамағаны үшін ӘҚБтК-нің 669-бабы 1-бөлігіне сәйкес жеке тұлғаларға – бес айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнде айыппұл салуға не бес тәулікке дейінгі мерзімге әкімшілік қамаққа алуға, лауазымды адамдарға, жекеше нотариустарға, жеке сот орындаушыларына, адвокаттарға – жиырма айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнде айыппұл салуға немесе бес тәулікке дейінгі мерзімге әкімшілік қамаққа алуға, шағын кәсiпкерлiк субъектiлерiне немесе коммерциялық емес ұйымдарға – отыз, орта кәсiпкерлiк субъектiлерiне – қырық, iрi кәсiпкерлiк субъектiлерiне елу айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнде айыппұл салуға алып келеді.

Ал, Қылмыстық кодекстің 139-бабына сәйкес алимент төлеу мерзімдерін бірнеше рет өрескел бұзғаны немесе оларды төлемегені үшін борышкер алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Балаңды ұмытпа – алимент төле!

         Қазығұрт ауданының прокуратурасы

2020 жылғы 29 маусымда Мемлекет басшысы 2021 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енген Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексіне қол қойды.

Жаңа әкімшілік соттардың қызметі процеске қатысушылардың мемлекеттік орган мен дауда тең құқықтылығын қамтамасыз ететіндей етіп құрылған.

Жаңа сот жариялы-құқықтық дауларды мемлекеттік органмен дауда ерекше ережелерді көздейтін Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің негізінде қарайды.

Аталған Кодексте бұрын жариялы-құқықтық дауларды қарау кезінде қолданылмаған мүлдем жаңа қағидаттар қамтылған. Бұл талапкерлерге мемлекеттік органдармен дауларда шындықты іздеуге көмектесудегі соттың белсенді рөлі.

Мысалы, сот өз бастамасы немесе әкімшілік процеске қатысушылардың уәжді өтінішхаты бойынша қосымша материалдар мен дәлелдемелерді жинауға, сондай-ақ әкімшілік сот ісін жүргізу міндеттерін шешуге бағытталған өзге де әрекеттерді орындауға құқылы.

Сотқа сот актілерінің орындалуын бақылау жүктелген. Сот актілерін, сол сияқты сот талаптарын орындамау осы Кодексте көзделген процестік мәжбүрлеу шараларын қолдануға және заңда көзделген жауаптылыққа алып келеді. Мысалы, сот талаптарын орындамағаны үшін 10 АЕК-ке дейін ақшалай өндіріп алуды бірнеше рет қолдану көзделеді.

Бұл ерекше ережелер Мемлекеттік органдардың тәртіптілігіне әсер етеді және өздерінің функционалдық міндеттерін тиісінше орындауға бағыттайды.

Мысалы, құқықтар басымдығының қағидаты. Бұл заңның мағынасы анық болмаған кезде, яғни Қазақстан Республикасының әкімшілік рәсімдер туралы заңнамасындағы барлық күмәндар, қайшылықтар мен көмескіліктер әкімшілік рәсімге қатысушының пайдасына түсіндіріледі.

Енді мемлекеттік орган түпкілікті шешім қабылданар алдында өз құқықтарын қорғау үшін жүгінген адамның пікірін тыңдауға міндетті.

Сенім құқығын қорғау қағидаты. Бұл нені білдіреді? Әкімшілік рәсімге қатысушының әкімшілік органның, лауазымды адамның қызметіне сенімі Қазақстан Республикасының заңдарында қорғалады. Қабылданған шешім Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес теріс деп танылмағанша заңды болып табылады.

Кодексте даулы мәселелерді татуластыру рәсімдері арқылы шешу көзделген, яғни тараптар татуласу, медиация, партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісім жасасу арқылы істі әкімшілік процестің барлық сатысында (кезеңінде) сот шешім шығаруға кеткенге дейін аяқтай алады.

Осылайша, жаңа кодекстің ережелері мемлекеттік басқару органдарының қызметін сапалы жаңа деңгейге шығаруға бағытталған.

Қағидаларды нақты ұстану мемлекеттік әкімшілік пен соттардың жұмысын жеке және заңды тұлғалардың мүдделерін нақты қорғауға, яғни қоғамдағы тұрақтылыққа әкелуі мүмкін.

ӘРПК баптарының бірі ақшалай өндіріп алу сияқты процестік мәжбүрлеу шарасын реттейді.

Ақшалай өндіріп алуды қолдану үшін бірнеше негіз бар. Мәселен, сот белгілеген мерзімді дәлелсіз себептермен бұза отырып, процестік құқықтарды теріс пайдаланған немесе процестік міндеттерді орындамаған кезде, оның ішінде дәлелдемелер ұсынылған немесе тапсырмалар орындалған жағдайларда, егер бұл әкімшілік істі қараудың созылуына әкеп соқса, аталған жаза түрі қолданылуы мүмкін.

Соттың талабын немесе сұрау салуын орындамау, әкімшілік іске қатысатын адамның сотқа келмеуі, сондай-ақ сотқа уақтылы хабарламау немесе уақтылы пікір ұсынбау ақшалай өндіріп алуды қолдану үшін негіз болуы мүмкін. Сот отырысында төрағалық етуші судьяның өкімдеріне бағынбағаны, сотта белгіленген ережелерді бұзғаны үшін, сондай-ақ Сотқа және судьяға құрметтемеушілік туралы анық куәландыратын өзге де әрекеттері не әрекетсіздігі үшін жауапкерге процестік мәжбүрлеудің осы шарасын қолдануы мүмкін.

Сот соттың шешімін немесе тараптардың татуласу, Медиация туралы не дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы сот бекіткен келісімін орындамағаны үшін ақшалай өндіріп алу қолдануға құқылы.

ӘРПК-нің 127-бабына сәйкес ақшалай өндіріп алу мөлшері 10-нан 100 АЕК-ке дейін болуы мүмкін, ал төлеу мерзімі ұйғарым тапсырылған күннен бастап бес жұмыс күнін құрайды. Сонымен қатар, ақшалай өндіріп алу бірнеше рет қолданылуы мүмкін. Сонымен бірге сот ақшалай өндіріп алу рәсімін орындауды екі айға дейінгі мерзімге кейінге қалдыруға немесе ұзартуға құқылы.

Процестік мәжбүрлеудің жаңа түрі сот актілерін уақтылы орындау үшін тиімді құрал болып табылады және сот процесіне қатысушылардың мінез-құлқын тәртіпке келтіреді.

 

Қазығұрт ауданының прокуратурасы

 

 

Өркениетті қоғам үшін сыбайлас жемқорлықпен күрес ең өзекті мәселенің бірі болып отыр. Бұл кесел дамушы елдердегідей біздің мемлекетімізге де нұқсан келтіруде. Сондықтан, Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясатының негізгі бағыттарының бірі сыбайлас жемқорлықпен күрес болып табылады. Елімізде «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңына сәйкес жемқорлыққа қарсы іс-әрекеттер жүзеге асырылуда. Осы Заң сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейді және Қазақстан Республикасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты іске асыруға бағытталған.
Сыбайлас жемқорлықпен күресу Қазақстанның бүгінгі күнгі күрделі мәселесі болып отыр. Үлкен әлеуметтік қасірет болып табылатын ол саяси даму тұрғысынан бір-біріне ұқсамайтын әлемдегі барлық елдердің қай-қайсысын да қатты алаңдататыны анық.
Қазақстан Республикасының заңнамаларына сәйкес, сыбайлас жемқорлық қылмыстарға негізінен лауазымды қылмыстар жатады. Өмір көрсеткендей, қызмет өкілеттігін теріс пайдалану, билікті не қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану, пара алу, пара беру, парақорлыққа делдал болу, қызметтік жалғандық жасау, көрінеу жалған сөз жеткізу, сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иеленіп алу немесе ысырап ету, көрінеу жалған жауап беру, сарапшының жалған қорытыңдысы немесе қате аудару, жалған жауап беруге немесе жауап беруден жалтаруға, жалған қорытынды беруге не қате аударуға сатып алу, лауазымды адамдардың сот үкімін, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындамау, осындай қылмыстардың барлығы жемқорлық сыбайластық байланыстарды пайдалану арқылы жасалады.
Қазіргі таңдағы мәселелердің бірі – қоғамдағы сыбайлас жемқорлық. Осы келеңсіз құбылыстың үдеп бара жатқаны ұрпақ тәрбиесіне зиян әкелетіні бәрімізді алаңдатады. Бұл мәселеге тереңірек үңілетін болсақ, сыбайлас жемқорлық ел болашағына, ұлттық қауіпсіздікке үлкен зиянын тигізеді. Яғни, осы келеңсіз құбылыспен күресу барша халықтың алдында тұрған ортақ мәселе екені айқын.
Сыбайлас жемқорлық әлеуметтік – экономикалық даму, нарықтық экономиканы құру, инвестициялар тарту процесін баяулататын және демократиялық мемлекеттің саяси және қоғамдық институттарына кері әсер ететін, елдің даму болашағына айтарлықтай қауіп төндіретін құбылыс.
Сонымен қатар, сыбайлас жемқорлықпен пәрменді күресу үшін халықтың құқықтық сауатсыздығын жоятын, құқықты түсіндіру жұмысының деңгейі мен сапасын арттыру керектігінің маңызы зор. Халық өздерінің құқықтарын, өздеріне қарсы қандай да бір құқыққа қайшы іс-әрекет жасалған жағдайда қандай іс-қимыл қолдану керектігінің нақты жолдарын толық білулері қажет. Конституциялық тәртіпті қорғау, сыбайлас жемқорлықпен күрес аясында тиімді, бірыңғай жалпы мемлекеттік саясат жүргізу, мемлекет пен азаматтардың өмір сүруінің барлық салаларында сыбайлас жемқорлық пен оның көріністері деңгейін төмендету, қоғамның мемлекетке және оның институттарына сенімін нығайту бүгінгі күндегі басты мақсат болып табылады.
Парақорлық мемлекеттік аппараттың қалыпты қызмет етуіне бөгет болып, билік және басқару органдарының беделіне нұқсан келтіреді, заңдылық қағидаларын жоққа шығарып, азаматтардың конституциялық құқықтары мен заңды мүдделеріне қысымшылық жасайды. Парақорлықтың алдын алу, жолын кесу, ашу және тергеу жұмыстары жоспарлы түрде жүзеге асырылып келеді. Қандай да болмасын «қолы да, жолы да ұзын» адамдар азаматтардың құқығын таптап, заңсыз әрекеттерге баратын болса, әділдікті орнатушы құқық қорғау органдары. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деп қара қылды қақ жарып, турасын айтып, әділдікке жүгінген қаймана халықтың ұрпағы бүгінгідей өз алдына ел болып, еңсесі биік дамыған мемелекеттердің қатарына жетуді көздеп отырған шақта сол адами қалып-парасат биігінен көрінуге тиіспіз.

Нұрсұлтан ТӨРЕҚҰЛОВ,
Қазығұрт аудандық полиция бөлімі
кадр саясаты тобының инспекторы,
полиция аға лейтенанты.

Пробациялық бақылау мерзiмi iшiнде шартты түрде сотталған адамдардың мiнез-құлқын бақылауды, олардың тұрғылықты жері, жұмыс және оқу орны бойынша пробация қызметі жүзеге асырады.
Пробация қызметi пробациялық бақылауда тұрған шартты түрде сотталған адамды есепке қойған кезде:
– денсаулық жағдайын, бiлiм деңгейiн және жұмыспен қамтылуын, тұрғылықты жерiнiң бар-жоғын анықтай отырып, сотталған адамның жеке басын зерделеуді жүргізеді. Сондай-ақ, оған ұсынылатын әлеуметтiк-құқықтық көмектiң көлемiн айқындауға қажеттi өзге де мәлiметтердi анықтайды;
– әлеуметтiк-құқықтық көмекті ұсыну және оны алудан бас тарту, оған қатысты пробациялық бақылауды жүзеге асыру және тоқтату тәртiбiн түсiндiредi, сондай-ақ, тiркелу үшiн пробация қызметiне келу күндерiн белгiлейдi;
– сот жүктеген мiндеттердi орындау тәртiбiн, оларды орындамағаны, сондай-ақ, пробациялық бақылау тәртiбiн бұзғаны үшiн жауапқа тарту тәртiбiн түсiндiредi,
– пробация қызметінің қызметкері әлеуметтік-құқықтық көмек көрсетуден басқа, сот жүктеген міндеттерді шартты түрде сотталған адамның қалай орындайтынын бақылайды,
– шартты түрде сотталған адам пробациялық бақылаудан жалтарған жағдайда, пробация қызметі оның орналасқан жерi мен жалтару себептерiн анықтау бойынша бастапқы іс-шараларды жүргiзедi,
– шартты түрде сотталған адамға қосымша жаза ретінде қоғамдық жұмыстарға тарту және белгiлi бір лауазымды атқару немесе белгiлi бiр қызметпен айналысу құқығынан айыру тағайындалған кезде пробация қызметі осы жаза түрінің талаптарына сәйкес, iс-шараларды толық көлемде жүзеге асырады,
– сотталғандар тарапынан қоғамдық тәртіпке, адамгершілікке, кәмелетке толмағандардың құқықтарына, жеке тұлғаға қол сұғатын, отбасылық-тұрмыстық қарым-қатынастар саласында әкiмшiлiк құқық бұзушылық және қайта қылмыс жасауына жол бермеуге шаралар қабылдайды;
– егер, шартты түрде сотталған адам пробациялық бақылау мерзiмi аяқталғанға дейiн өзiнiң мiнез-құлқымен түзелгенiн дәлелдесе, онда белгiленген мерзiмiнiң кемiнде жартысы өткен кезде мерзімінен бұрын босатуға сотқа ұсыным енгізеді.

Е.ТӘҢІРБЕРГЕНОВ,
Қазығұрт аудандық пробация қызметі бөлімшесінің инспекторы, әділет аға лейтенанты.

7f9fd496cb5e1c0cd639021a380a8f5848b6857e

Еліміздің сот саласында енгізіліп жатқан ақпараттық-технологиялар сот жұмысын жеңілдетіп қана қоймай, халықпен кері байланыс орнатуда жоғары көрсеткіштерге ие болып, жұмыс сапасының артуына септігін тигізіп келеді.
Сот жүйесін жаңартуға бағытталған жаңашылдықтар жүйелі жүзеге асып, соттар заманауи сот жүйесіне енгізілген жаңа ақпараттық технологиялармен ауқымды цифрландыруға көшу ­жолдары жайлы, сот отырыстарында аудио-бейнежазба құралдарының қолданылатыны, барлық сот отырысы залдарының аудио-бейнежазба құралдарымен қамтылғандығы технологиялармен жұмыс жасауды кеңінен қолға алды.
Жаңа ақпараттық технологияларды қолдану сот ісін жеңіл­детуге, уақыт пен қаржыны үнемдеуге мүмкіндік беретіндігін, азаматтар мен заңды тұлғалардың сот жүйесіне қол жетімділігінің артуына мүмкіндік беріп отыр.

А.СМАЙЛОВ,
Қазығұрт аудандық сотының бас маманы.

2d308d77-9a09-457b-9a10-64cee4f7aec7

Конституциясының 1-бабында «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» екені атап көрсетілген. Сондықтан ең басты құндылық – адам және оның өмірі. Мемлекет әрине азаматтардың ар-абыройының сақталуына және олардың құқының қорғалуын қамтамасыз етеді. Бірақ мәселе мынада: біздің құқықтық мәдениетіміз қандай деңгейде?
Ақиқатына келсек, Ата Заңда атап көрсетілгендей, Қазақстанда адам құқықтары мен бостандықтары қорғалады және оған кепілдік беріледі. Иә, біз жоғары білімді азаматпыз дейік. Ақылдымыз. Парасаттымыз. Бірақ АтаЗаңда атап көрсетілген талаптарды қаншалықты орындап жүрміз? Негізі заңды құрметтеген адам ешқашан тәртіп бұзбайды. Өйткені мұның бір ұшы тәрбиеге де барып тіреледі. Сондықтан отбасы мен қоғамда өзін тәрбиелі ұстаған тұлға ешқашан тәртіпсіз болмайды. Бірақ кейде сөзге еріп немесе арандатушылардың сөзіне сеніп, жағдайды сарапқа салмай, тәртіп бұзатындар кездесіп қалады. Негізі Конституцияның 12 бабында айтылғандай, «Адамның және азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға, конституциялық құрылыс пен қоғамдық имандылыққа нұқсан келтірмеуге тиіс».
Әбунасыр әл Фарабидің «Адамға біліммен қатар, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың хас жауы» деген тәмсілі бар. Бауыржан Момышұлы атамыздың да «Тәртіпке бас иген ешқашан құл болмайды» деген аталы сөзі бар. Әрине, халықтың құқықтық саяси белсенділігінің артқаны дұрыс. Бірақ саяси белсенділік басбұзарлыққа, тәртіпсіздікке ұласып кетсе, онда бұл саяси мәдениеттің төмендегені деп білеміз. Дұрысы, құқықтық сана мен саяси сауаттылық өте жоғары болса, онда тәртіп бұзбай-ақ талабыңды орындатуға болады. Өйткені еліміздің дамуы мен тыныштығы және тұрақтылығы ең алдымен мемлекетімізде тұратын адамдар үшін қымбат.
Заң үстемдік құрған жерде адам тыныш, қауіпсіз өмір сүреді. Ал, құқықтық мемлекеттің негізгі белгісі адамдардың билікке деген сенімі. Заң мәңгілік өзгермейтін қағида емес. Тіпті, Конституцияның өзі де өзгеріп отырады. Өйткені бұл – заман талабы. Сондықтан да адамдардың өздері заңның заман талабына сай жаңарып отыруына, тіпті оның белсенді жұмыс істеуіне атсалысуы тиіс. Қай уақытта болсын, құқықтық белсенділік керек.
Қазақстанның кез келген азаматы өзінің бұзылған құқығын қорғай алатындығына сенімді болса, бұл елдің зайырлы, құқықтық мемлекет болып қалыптасуына үлкен ықпал етеді.
Ал халықтың құқықтық сауаттылығы қай уақытта артады, оған не ықпал етеді? Әрине, өркениетке жетудің алғышартының бірі – құқықтық мемлекет құру екені бәсенеден белгілі. Ол үшін не істеуіміз керек? Ол үшін әрбір азаматтың азаматтың құқықтық мәдениеті мен құқықтық санасы жоғары болуы қажет. Ал тұлғаның құқықтық санасы жоғары болса, онда олар тәртіпсіздікке ұрынбайды, қылмысқа бармайды және жанындағылардың да теріс жолға түспеуіне әсер етеді. Мемлекетте тәртіп пен саяси тұрақтылық болған кезде ғана халықтың құқықтық санасы жетіледі, дамиды. Заңды сақтайды, қоғамға, қоршаған ортаға қауіптілігін туғызбайды. Сондықтан мемлекет үшін ең басты құндылық –халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру. Әрине, ол ең алдымен адамның өзіне және отбасынан, ата-анасынан алған тәрбиесіне байланысты. Отанын, отбасын құрметтеген адам заңды, ешқашан бұзбайды. Ал халқымыздың құқықтық сауатын арттыру қоғамның талабы болып отыр. Ал құқықтық мәдениетті қалыптастыру қашан да өзекті. Өйткені құқықтық мәдениетті арттыру үшін білім беру салаларында, балабақшадан жоғары оқу орындарына дейін құқықтық білім кеңінен берілуі тиіс. Бұл ең алдымен адамның өзіне, болашағы үшін керек.
Тәуелсіз Қазақстанның алдында қазір үлкен мақсат-міндеттер тұр. Ол – алдыңғы қатарлы 30 елдің қатарына ену. Ал әлемнің дамыған отыз елінің қатарына ену үшін әрине, отандық өндірістің дамып, экономикамыздың дамығаны дұрыс. Десек те, өркениетке жетудің алғышартының бірі – құқықтық мемлекет құру екенін ұмытпауымыз керек. Құқықтық сана жоғары болған жерде азаматтар бір-біріне құрметпен қарайды, заң талаптарын мүлтіксіз орындайды.

Ақжол МЫРЗАҚҰЛОВ,
Қазығұрт аудандық сотының
сот мәжілісінің хатшысы.

 

Мемлекет басшысы халыққа арнаған Жолдауында жария-құқықтық дауларда билік органдарының шешімдері мен іс-әрекеттеріне шағым жасау кезінде азаматтар көбінесе тең емес жағдайда болатынын және олардың мүмкіндіктері мемлекеттік аппараттың ресурстарымен салыстыруға келмейтінін атап өткен-ді. Осы міндеттерді шешу үшін 2020-жылы 29-маусымда Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (ӘРПК) қабылданды, кодекс 2021-жылы 1-шілдеден бастап қолданысқа енгізілді.

ӘРПК-нің қабылдануы бірыңғай заңнамалық актіде қоғамдық құқықтық қатынастар саласында әкімшілік рәсімдер мен сот ісін жүргізуді жүзеге асырудың құқықтық негіздерін, принциптерін, ережелерін белгілеу және бекіту, мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету және әкімшілік озбырлықты болдырмау, сыбайлас жемқорлық фактілерінің болу жағдайларын алдын алу, мемлекеттік әкімшілік қызметінің тиімділігін және халықтың мемлекетке деген сенім деңгейін арттыру, әкімшілік органдардың шешімдеріне нәтижелі және толыққанды сот бақылауының критерийлерін белгілеу қажеттігінен туындады.
Енді азаматтар мемлекеттік органның шешімімен келіспесе, сотқа талап арызбен жүгінсе жеткілікті. Бұл талаптар «мемлекеттік органның кінәлілік презумпциясы» қағидаты бойынша қаралады. Мемлекеттік орган сотта өз шешімінің, әрекетінің немесе әрекетсіздігінің заңдылығы мен негізділігін дәлелдеуге тиіс. Яғни, сот барлық қажетті құжаттарды арыз берушіден емес, мемлекеттік органдардан талап ету мүмкіндігіне ие болады. Сөйтіп, дәлелдеу жүктемесі әкімшілік актіні қабылдайтын әкімшілік органға салынады.
Сот тараптар ұсынған дәлелдемелермен шектеліп қалмай, дауды шешуде маңызға ие барлық мән-жайларды жан-жақты, толық әрі объективті зерттейді. Дәлелдер жеткіліксіз болса, сот өз бастамасы бойынша қосымша мәліметтер мен дәлелдемелер жинауға құқылы.
Әкімшілік сот өз шешімдерінің орындалуына қатаң бақылауды қамтамасыз етеді. Жауапкерден сот шешімін орындауға процестік мәжбүрлеу шарасы ретінде ақша өндіріп алу көзделген, ол сот шешімі орындалғанға дейін бірнеше рет қолданылуы мүмкін. Сот шешімін орындамаған жағдайда жеке, лауазымды, заңды тұлға немесе оның өкілі мөлшері 50-ден 100 АЕК-ке дейінгі соманы төлейді.
Қарапайым тілмен айтқанда, ӘРПК азаматтар мен билік басында отырған адамның құқықтарын теңестіреді. Яғни, жаңа кодекс әміршілдік емес, әкімшілік әділет ұғымын қалыптастырады.


Дидар БЕГАЛИЕВ.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бесінші отырысында жас ұрпақты құмар ойынның зиянды ықпалынан арылту керектігін күнтәртібіне қойды, деп хабарлайды Egemen.kz
«... Балаларды және кәнігі құмарпаздарды ойынға тартқан немесе сондай жағдайға жол берген заңды тұлғалар әкімшілік жауапкершілікке тартылуға тиіс. Қажет болса, оларды лицензиясынан айырамыз», дейді Мемлекет басшысы.
Осы орайда Президент жас ұрпақты құмар ойынның зиянды ықпалынан жан-жақты қорғауымыз керектігін басты назарға қойды. Сондай-ақ мәселені шешу үшін жаңа тәсілдерді қолдану қажет екенін баса айтты.