1546595724 slayd1Негізгі бөлігі Келес өзенінің жоғарғы ағысын қамтитын Қазығұрт ауданын адам баласы ерте заманнан мекендеген. Тас ғасырының тұңғыш маманы Х.А.Алпысбаевтың 1973-жылы Қазығұрт ауданы жерінен ашқан Қияқты, Сусіңген, Жалғызарша, Жалпақсу секілді ашель-мүстье дәуірі аңшыларының тұрақтары осының куәсі. Өгем, Қосмола, Қазығұрт тауларында орналасқан ерте көшпелі тайпалардың қорғандары мен қорымдарының топтары бұл өңірді қола және ерте темір дәуірінде де халық тығыз мекендегендігін көрсетер еді. Өкінішке орай, ол ескерткіштер арнайы зерттелген емес.
Қытайдағы қазақ тарихшылары Хан империясы тұсындағы жазба деректердің қазақ тарихына қатысты жерлерін түпнұсқадан қазақ тіліне аударып, 2006-жылы «Қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері» (б.з.д 177-б.з. 222 жылдары) деген атпенен кітап етіп шығарды. Кітапта қытай қоғамында өткен 26 әулеттің патшалық, хандық билік тарихы есептелетін қытайдың 5 мың жылдық (4018 бума) тарихы жазылған. Осы кітаптағы Хәннаманың 96 бумасындағы батыс өңірге арналған 66 баянында Хән империясының алғашқы патшасы У-дидің жіберген елшісі Жаң Чянның (б.з.д. 138 ж) батыс елдер жайлы жан-жақты есебі баяндалған. Сол баяндауда Қаңлы елі туралы мынадай мәліметтер келтірілген.
Қаңлы – Дад-уанның (Давань, қазіргі Ферғана) солтүстік-батысында шамамен 2 мың ли жерде. Тұрмыс-салты Ұлы нүкіс­терге (Юечжы) өте ұқсас Қаңлы (Қаңғы немесе Қаңгу) елінің ханы қыста Логатнұқта (Лоюени) тұрады да Бетен (Битянь) қаласына көшеді. Чаң-әннан (қытайдың сол кездегі астанасы, қазіргі Сиян шаһары маңында) 21300 ли шалғай. Басқақтықтың (қытай наместигі) бақылауында емес. Логатнұққа дейін салт аттыға жеті күндік жол. Чаң-әннан ханның жазғы қонысы Паннұт жеріне дейін 9104 ли. Қаңлыда 120 мың түтін, 600 мың жан, соғысқа жарамды 120 мың адам бар. Әдет-ғұрпы Ұлы нүкістермен (Юечжы) ұқсас. Қаңлыда бес кіші хан бар. Оның бірі – Сағай хан. Ордасы Сағай (Шаһрисабз өңірі) қаласында. Екіншісі Бомык хан (Қашания), Ордасы Бомық қаласы. Үшіншісі – Раунык хан (Ташкент ханы). Ордасы Раунық қаласында (Бынкентте). Төртіншісі Ге хан (Бұқар ханы). Ордасы Ге (Бұқара) қаласы. Бесіншісі – Оган хан (Үргеніш ханы), ордасы Оган (Үргеніш) қаласы. Осы бес кіші ханның бәрі Қаңлыға бағынған деп жазады.
Осы дерек бойынша Қазығұрт ауданының жері сол кезде Ташкент өңірін билеген Раунык ханның иелігіне кірген. Оны археологиялық мәліметтер де растайды. Аудан орталығынан оңтүстікке қарай 1 км жерде жатқан Қазығұрттөбе мекенжайында мен 1998-жылы жүргізген қазба жұмыстары барысында қаңлы дәуіріне жататын үй орындары ашылып, қыш ыдыстар табылды. Солардың бірнешеуі аудан орталығындағы тарихи-өлкетану музейінде көрмеде тұр. Келестің бойында Қазығұрттөбе секілді қаңлы дәуіріне жататын ескерткіштер жеткілікті. Егер, сол төбелерде археологиялық қазба жүргізілсе ауданның өткен тарихынан сыр шертетін қаншама мәліметтер алынар еді.
Қазығұрт өңірі Түркі дәуірінен бас­тап бүкіл Орта Азия тарихында әйгілі аймаққа айналады. Қосмола тауының батыс бөктерінен Сырдария өзеніне дейін созылған ұзын дуал болғаны жазба деректерден белгілі. Дуал Соғды елі мен сол кездегі Түрік әлемін бөліп тұрған. Х ғ. өмір сүрген араб саяхатшысы Ибн Хаукальдың мәліметтеріне сүйенген белгілі шығыстанушы академик В.В.Бартольд өзінің “Географический очерк Мавренехра» атты еңбегінде осы дуалды 776-жылы Хорасанды уақытша билеген Абдаллах б. Хумейд б. Кахтаба салдыруы мүмкін деген пікір айтады. Ғалым Сабалық немесе Сайлық тауынан Сырдарияға дейін созылған қорғаныс дуалының ізі Келестің сол жағалауында осы күнге дейін сақталғанын хабарлайды.
Ұлы Жібек жолы жайлы деректерде жиі кездесетін Темір қақпа осы қорғаныс қабырғасының бойында болған. Бүкіл түрік тұқымының бабасы Күлтегіннің құрметіне қойылған белгітастағы жазбада «Батыста – Інжу өзенін кеше Темір қақпаға дейін жауладым» деген сөздер бар. Деректе айтылатын Темір қақпа шамасы сол дуалдың бойында, осы күнгі Қақпақ ауылының оңтүстік тұсында болуы мүмкін. Өйткені, ондағы Інжу өзенін ғалымдар Сырдариямен теңестіріп жүр. Олай болса, Темір қақпа да сол маңда болуы тиіс. Орта ғасыр кезінде Шаштан Испиджабқа апаратын Жібек жолының негізгі тармағы осы қақпа арқылы өткен. ІХ-Х ғ. өмір сүрген Ибн Хордадбек, әл Якуби, Ибн Джафар, әл Макдиси, әл Истахри Ибн Хаукаль секілді араб тарихшылары мен саяхатшылары деректерінде Келестің бойында Газгирд, Анфаран, Кубал секілді қалалар мен мекендердің болғанын айтады. Тіпті, кейбір ғалымдар сонау Фердаусидің Шахнамесі мен Күлтегін жазбаларында айтылатын Тарбант, Қаңғу Тарбант, Тұрарбант атауларын Қазығұрттағы Тұрбатқа теліп жүр. Өзбекстандағы Шыршық қаласынан шығып, Қақпақ, Тұрбат, Алтынтөбе, Абай ауылдары арқылы Қазығұрт тауының шығыс бауырайымен Шымкентке асатын жол өткен ғасырдың 50-60 жылдарына дейін негізгі бағыт болған. Сол бағытты жергілікті халық осы күнге дейін «Тұрбат жолы» деп атайды. Төркүлтөбе, Күлтөбе, Алтынтөбе, Сынтас, Тесік төбе секілді ортағасырлық қалалардың қираған орындары да осы жолдың бойында тізбектеліп орналасқан. Ұлы Жібек жолының Испиджаб пен Шашты жалғастырған бөлігі осы бағытта өткендігі анық. Олай болса, Араб деректеріндегі әлгі айтқан қалалардың орындары да осы бағытта. Бұл да өз зерттеуін күтіп жатқан мәселе.


М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университетінің Жібек жолы филиалының студенттерін (2004-2005 жж.) археологиялық практикадан өткізу барысында қазылған қазіргі Қаржан ауылының маңындағы Күлтөбе қала жұртынан табылған археологиялық материалдар ол төбенің ХV-ХVІІ ғасырларда өмір сүрген орташа көлемдегі қаланың орны екендігін көрсетеді. Сондай-ақ, 1992-1994 жылдары Қазығұрт ауданында жүргізілген археологиялық барлау кезінде жиналған заттай деректер бұл күнде Қазығұрт кентіндегі тарихи-өлкетану музейінде сақтаулы. Олар әртүрлі дәуірге жататын боялған және боялмаған ыдыстар. Олардың сапасы мен көркемдік ерекшелігі Қазығұртта болған қалалардың мәдени деңгейінің биік болғандығын сездіреді.
Археологиялық зерттеулер нәти­жесі Қазы­­­ғұрттағы бірқатар ірі қалалардың ХVІІІ ғасырдағы Жоңғар шапқыншылығының салдарынан қираған­дығын көрсетеді. Тұрбаттағы Төрткүлтөбе, Жаумантөбе, Қаржандағы Алтынтөбе, Молтыптағы Тесіктөбе, Амангелдідегі Сынтас, Жаңабазардағы Жартытөбе секілді қала жұрттарының мәдени қыртыстарынан табылған матералдар ол ескерткіштерде тіршілік Х-ХVІІ ғ. аралығында болғанын білдіреді.
Қазақстан діни басқармасының бас мүфтиі болған Әбдісаттар Дербісәлінің «Қазақ даласының жұлдыздары» атты кітабында айтылатын Мұхаммед әл-Келесидің сол қалалардың бірінде туып өскені анық.
Енді ауданымыздың тарихы жайлы мәліметтерді бауырына басып жатқан жәдігерлердің осы күнгі жай-күйі жайлы қысқаша мәлімет келтірейін. Исмайыл ата, Аппақ-Ишан сәулет кешені, Ысқақ ата кесенелері тұрған киелі мекен Тұрбатта орта ғасырлық қаланың бірнеше орындары (Тұрбат, Төрткүлтөбе, Күлтөбе, Жаументөбе) сақталған. Солардың осы күнгі сақталу, қорғалу жағдайы жан жыларлық хәлде. Жоғарыда айтылған Жібек жолының бойында болған Тұрбат қала жұртының бір шетінен жергілікті тұрғындар трактормен топырақ алып, ойып тастағанын 2012-жылы барғанда көрдім. Ауыл әкімімен бірге барып, ескерткішпен көрші орналасқан үй иелеріне жолығып ескерткен болатынбыз. Өткен жылы жол түсіп тағы бардым. Енді сол қалашықтың орны жеке кәсіпкерлерге жер үлесі ретінде беріліпті. Ол ескерткіштің бетін тегістеп, ноқат егіп тастаған. Бұған не айтарсың. Аудандық мәдениет бөлімінің мамандары осындай құнды ескерткіштердің бар екендігінен бейхабар. Төрт бұрышты төбе түрінде сақталған қалашық астында үңгір болып қалған үй орындары бар екендігін Тұрбат мектебінің бұл күнде өмірден өтіп кеткен, тарих пәнінің мұғалімі тағы бірқатар қарттар білетін. Көздерінің тірісінде солар қызғыштай қорғап жүрді. Бұл күнде сол қала жұрты талқандалып жатыр. Басына тақташа қойып, ескерткіш мемлекет қорғауында деп жазып қоятын маман қайда.
Шарбұлақтағы Жуантөбе қала жұрты­ның тағдыры да дәл осындай (суретті қараңыз). Тұрбатқа баратын жолдың жағасында орналасқан Жуантөбенің бір шетін өзен суы жуып (шайып) кетсе, қалғанын жергілікті тұрғындар бұзып, қыш құйып, сатуда. Ауыл азаматы Кәрім Аппазов ақсақалға осы ескерткіш жайлы мәлімет жіберген болатынмын. Ол кісі мен берген мәлімет жайлы жергілікті мамандарға айтса, олар бұл жерде ондай ескерткіш жоқ деген жауап қайтарған.
Қазығұрт ауданында қайнаған тарихтың куәсі болатын қала, елдімекен орындары көп-ақ. Солардың көпшілігінің тағдыры осындай. Бұзылып жатқан, үстіне үй түсіп кеткен, бақшаға айналған, су шайған ескерткіштер жеткілікті. Осындай ескерткіштерді бұзылып кетуден қорғау, мүмкіндігі болса зерттеу жұмыстары аудан тарихын тереңдете, байыта түсетін тамаша нәтижелер берер еді.


Дөкей ТАЛЕЕВ,
археолог, тарих ғылымдарының кандидаты, Әлкей Марғұлан атындағы
археология институтының жетекші
ғылыми қызметкері.

Омархан Алтынбекұлы Даутов

Жұма, 12 Қараша 2021 00:00

207 Омархан

1962-жылы 24-сәуірде Қытай Халық Рес­публикасында дүниеге келген. 1962-жылы желтоқсан айында Қазақстан ­ Республика­сына өтіп, Оңтүстік Қазақстан ­облысы, Алтынтөбе елдімекенінде тұрған. 1969-жылы Алтынтөбе сегіз жылдық мектебінің табалдырығын аттап, 1979-жылы Чкалов атындағы орта мектепті тәмәмдаған. 1981-1983 жылдары әскери борышын өтеп келіп, Шымкент қорғасын зауытына жұмысшы болып орналасқан. Білімі аяқталмаған жоғары. Қазіргі таңда Шымкент қаласының тұрғыны. 2015-жылдан бастап «Өлең сөздің патшасы» ақындар шығармашылық бірлестігін басқарып келеді. 2015-жылы Халықаралық жазушылар Одағының мүшесі болып, 2020-жылы Әлем Халықтары жазушылар Одағының мүшесі болып қабылданған. 2019-жылы он томдық «Тұран дауысы» Орта Азия Халықтары ақын-жазушылар Одағының кітабына он өлеңі енген. 2019-жылы «Тұран бірлігі» медалімен марапатталған. 2020-жылы Абайдың 175 жылдығына орай Абай медалімен марапатталған.

Күзгі мұң

Кірбің түсті көңіліме бүгін де,
Дертін тапшы өміріме үңілде.
Күзгі нөсер жұбатқандай аймалап,
Дегендей-ақ, бұл әлемнен түңілме.

Байыбына бара алмадық біз ненің?
Сөгілгенін көргім келмей іргемнің.
Жапырақсыз қалған күзгі ағаштай,
Бұл күндері қалғандай құр сүлдерім.

Кінәм бар ма?

Қателестім қай жерден,
Сазгерлігім ақындықпен сай келген.
Бәлкім мені мойындауды жөн көрмес,
Өзгелерді аспандағы ай көрген.

Танысқан күз, шыға қоймас тіпті естен,
Сырласу мен іштегіні бүкпестен.
Қалай ғана кірбің түсті араға?
Біздер едік, қол алысып, серттескен.

Сол бір кездер өте шықты сағымдай,
Уақыт шіркін ештеңеге бағынбай.
Бұл күндері көңілімді мұң басты,
Жүрегімді емдейтін жан табылмай.

Сыртым күліп жүргеніммен ішім дерт,
Жан дүнием алай-дүлей жанған өрт.
Бәрі жалған болғаны ма? Сол күзгі,
Қайда кетті «Құран» ұстап берген серт.

Жеткізе алмай жүрмін мүмкін, сөзбенен,
Мақсатыңды түсінбедім көздеген.
Бәрінен де жанға қатты батқаны,
Мені төмен санағаның өзгеден.

Бәлкім олар биік шығар менен де,
Тағдырымның тартқан сыйын көрем де.
Қалай ғана өзгереді адамдар?!
Сенбеуші едім сезім соқыр дегенге.

Биік жандар бар шығар-ау серттен де,
Арамыздан күзгі ызғар өткен бе?
Сезімімді аяқ асты таптамай,
Көз жіберіп ойлан бір сәт өткенге.


Бақұл бол, досым
Арзайым!
"Өлді деуге бола ма? айтыңдаршы, өлмейтұғын артында із қалдырған".
Абай Құнанбаев.

Дос қазасы жаныма қатты батты,
Қайраңдады кемесі өмір атты.
Бірге оқыған жылдарым мектептегі,
Көз алдымнан кино боп өтіп жатты.

Адал еді-ау, ақ көңіл сенің жаның,
Досты ұмытып күйттедік тұрмыс қамын.
Кеткеннен соң іздейміз аһ ұрамыз,
Пенделікпен ұмытып өмір заңын.

Ауыр қаза төккендей күзге ызғарын,
Таусылыпты қайтеміз дәм-тұздарың.
Екеуіңе жұмақтан орын тисін,
Аман болсын арттағы ұл-қыздарың.

Көтерсек те сынақтың қандайын біз,
Тасқа қатты тигендей маңдайымыз.
Ауыр тиді қос қаза, достарыңа,
Сыныптасым, бақұл бол Арзайым қыз!

Ауыр болды тағдырдың көші бізге,
Жиналамыз деп едік осы күзде.
Амал нешік, сол күнге жете алмадық.
Жарқын бейнең сақталар есімізде.

Бұл сынаққа бекем бол Ғазиз балам,
Дарқан пейіл жан еді әзиз анаң.
Тіршілігін жасайды тірі адамдар,
Қайғы келсе, болмайды өмір тәмам.

Түскенменен бел буып, жарысқа мың,
Қарсы жүзер бұл күнде ағысқа кім?
Жатқан жерің пейіштің төрі болсын,
Құранымды сендерге бағыштадым.

1200px-A hoard of Iron Age coins from Beverly

Қазығұрт аудандық музейінде 15-қараша Қазақстан республикасының ұлттық ­валютасы күніне орай түрлі көрмелер, іс-шаралар ұйымдастырылып отырады және де экспозициялық бұрыш жасалған.
Экспозициялық бұрышта ХІ ғасырлардағы Саманидттер тиындарынан бастап, Әмір Темір мемлекетінің теңгелері, КСРО ақшалары, тәуелсіз Қазақстанның алғашқы қолданыстағы ақшалары, әр түрлі мемлекеттердің валюталары қойылған.
Әр уақыттарда және дүниенің түрлі бөліктерінде адамдар ақша ретінде әр түрлі ­тауарларды – астық, мал, қымбат тастар және металдарды пайдаланды. Ұзақ уақыттар бойы ақша есебінде алтын және күміс жүрді. Қымбат металдардың физикалық қасиеттері ақша атқаруға тиісті талаптарды толық ақтады. Сондай-ақ, металл ақшалардың маңызды қасиеттерінің бірі – оларды бөлуге болатын еді. Қымбат металдар, көлемі қандай болса да, өзінің пайдалы қасиеттері мен құндылығын жоғалтпайды.
Құнды металдың белгілі бір көлемінің сақталуына мемлекеттік кепілдік ететін алтын және күміс теңгелер пайда болды.
Соңғы ғасырларда алтын және күміс теңгелердің орнына қағаз ақшалар жүре бастады. Қағаз ақшаның құны алтын мен кепілденді және олар алтынға еркін айырбасталды.
Қазақстанның ұлттық валютасы 1993-жылы 15-қарашада пайдалануға енгізілді. Ақша белгілері – теңге мен тиынды Қазақстанның озық суретшілерінің қатысуымен Ұлттық банк әзірледі. Теңге – Қазақстанның алғашқы ақшасы емес. Ежелгі Қазақстан аумағында ақша бұдан көптеген ғасырлар бұрын пайдаланылған. Сырдария, Отырар алқабында түркі билеушілері, ал Жетісуда түргештер VII-VIII ғасырларда өз ақшаларын шығарған. ­Отырар мен Исфиджабта монет сарайлары жұмыс істеген. Оныншы ғасырлардың ортасы мен сегізінші ғасырларда қалалар тез өсіп, тауар өндірісі мен сауда көлемі ұлғая түсті. Ұсақ бөлшек саудада көбіне мыс фельстер қолданылды. Алтын монеталар да айналымға түсті, бірақ, ол саудада дара түрінде ғана емес салмағына қарай пайдаланылды: монетаны қажетіне қарай кесектеп сындыратын болған. Он төртінші ғасырдың соңынан ­бастап, Қазақстанда Әмір Темір монеталары айналымға енді. Бұлардан басқа Қазақстан қалаларында саудада Самарқанд, Бұхара, Ташкент монеталары, негізінен, мыс динарлар пайдаланылды. Қазақстан ақшасының бұрынғы тарихы міне, осындай. Күрделі жиырмасыншы ғасырда Қазақстан біртұтас рубль аймағына кірді. Бұл 1993-жылдың қараша айына дейін жалғасты. Кеңестік рубльдер 1993-жылғы 15-қарашада сағат таңертеңгі 8:00-де теңгемен ­ауыстырыла бастады.
Бұл күн ұлттық валютаның туған күні болып саналады.


Е.ДӘУЛЕТОВ,
музей әдіскері.

1515 f0d1f02f-3fcc-4c13-8b30-c76808bc80bc

"Сәлем саған Түркістан" өнер фестивалі аясында облыстық мәдениет басқармасы мен Қазығұрт ауданы әкімдігінің ұйымдастыруымен «Конгресс холл көп салалы кешені» концерт залында «Бұраң бел» облыстық би байқауы өтті.
Байқау шымылдығын облыстық мәдениет басқармасы басшысының орынбасары Темірхан Асылхан Темірханұлы, Түркістан облысы әкімінің орынбасары Қалқаманов Сәкен Амангелдіұлы ашып берді.
Байқаудың нәтижесі бойынша гран-при жүлдесін 17 би ұжымының арасында Қазығұрт ауданы “Таңшолпан” би ұжымы иеленді. Ал, 1-орынды Жетісай ауданының “Аяна”, 2-орынды Арыс қаласының “Алтынай”, 3-орынды Қазығұрт ауданының “Балауса” және Кентау қаласының “Рапсодия” би ұжымдары өз ара бөлісті.

Алпамыс Қалботаев

АУЫЛЫМЫЗДА КІТАПХАНА АШЫЛДЫ

Жұма, 05 Қараша 2021 00:00

1313 кітапхана

Кітап – жан азығы, кітап – өмір ұстазы. Сондықтан, жастар кітап оқуды күнделікті әдет қылуы тиіс. Кітап оқымай, өмірді білу, білім алу мүмкін емес. «Артық ғылым кітапта, ерінбей оқып көруге», – деп Абай Құнанбаев айтқандай кітаптың адамзат баласының өмірінде алатын орны үлкен.
ХХІ-ғасыр — руханият пен мәдениет, ақпарат ғасыры. Қай қоғамның да тұрақты дамуында мәдениеттің алар орны зор екенін алға тартсақ, біздің рухани-мәдени тынысымыздың өзекті мәселелерінің бірі – кітапхана. Оқырмандардың рухани қазынасы кітапқа деген талап-тілегі мен сұранысын қанағаттандыруды күннен-күнге жақсарта беру – уақыт талабы. Жас ұрпақты тәрбиелеуде кітапхананың орны ерекше. Ақпараттық білім беру орталығы саналатын ауыл кітапханасы заман талабына сай жаңаша жабдықталуы тиіс.
Жуырда Түркістан облыстық Фараб атындағы әмбебап ғылыми кітапханасының бастамасымен Қарабау ауыл округіне қарасты, Үшбұлақ ауылында Үшбұлақ ауылдық кітапханасы ашылды. Кітапхананың ашылу салтанатына Түркістан облыстық мәслихатының депутаты Гүлбахира Тәжібаева, Қарабау ауыл округінің әкімі Жорахан Әлімқұлов, аудандық мәдениет саласының майталманы Әбубәкір Жаншуақов, аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшысының міндетін уақытша атқарушы Бибігүл Кулимова, аудандық орталықтандырылған кітапханалар жүйесінің директоры Гүлсім Дәулетбаева, Қ.Өмірәлиев атындағы жалпы орта білім беретін мектептің директоры Оралбек ­Салыбеков, ауыл тұрғыны, дінтанушы Орын Ербосын және ауыл қариялары, ауыл халқы мен азаматтар қаттысты.
Салтанатты шарада сөз алған кеш қонақтары осынау игі іс-шараның басында жүрген елінің жанашыр азаматтарына, үшбұлақтықтарға деген алғысын білдірді. Замануи үлгіде ашылған кітапхананың лентасын халық қалаулысы Гүлбахира Тәжібаева, ауыл әкімі Әлімқұлов Жорахан, Қ.Өмірәлиев атындағы орталық­тандырылған кітапханалар жүйе­сінің директоры Гүлсім Дәулетбаева қиды.
Аталмыш шарада сөз алған мектеп директоры О.Салыбаев: «Ауылымыз үшін қуанышты жаңалық болып тұр. Кітапхана – білімнің қайнар көзі. Оқу-білімге ынтасы бар оқушыларымыз, ауыл халқы ауданға сабылмай-ақ, орталық кітапханаға бармай-ақ, іздеген кітабын осы жерден таба алады деген үміттемін. Ауыл округтарында кітапханалардың ашылуы – өскелең ұрпақтың болашағына, оның білім алып, сауат ашуына мүмкіндік береді»,– дейді.
Мұнда балалар әдебиетінен бастап, әлемге танымал классиктердің туындыларын табуға болады. Оқырмандардың барлық сұранысы қамтылған. Іздеген кітабыңызды сөреден таппасаңыз, «QR код» арқылы электронды нұсқасын жүктей аласыз. Электронды кітапханада жергілікті, отандық және шетелдік жазушылардың шығармалары қамтылған. Жарық әрі жайлы оқу залы кітапсүйер қауым үшін өте ыңғайлы, – дейді кітапхана директоры Г.Дәулетбаева.
Ашылу салтанатынан соң іс-шара концерттік бағдарламаға ұласты. Қонақтар кітапханадағы кітап қорымен танысты.

Мадина ТӘЖІБАЕВА,
Үшбұлақ ауылдық кітапханасының
кітапханашысы.

Қазақ халқының ұлт болып қалыптасуынан бұрынырақ сақ, үйсін, қаңлы тайпалары кезеңінде-ақ киіз басу, жүн иіру кеңінен қолданылған. Қолөнер шеберлері табиғат сұлулығын өнер туындыларына арқау ете білген. Қолөнер дүние жүзінің әр халқына тән, халық қазынасы, ғасырлар мұрасы. Әр халықтың тарихи дамуына, тұрмысына, табиғат ерекшелігі мен эстетикалық талғамына байланысты қолөнері де өзіндік ерекшелігімен халық өмірінде өшпес із қалдырып отырған. Осындай өзіндік ерекшелігімен орны бар бұйымның бірі – қоржын. Біздің мұражайда 1930-1950 жылдары қолданыста болған қоржынның түкті және түксіз түрлері сақталған.

IMG 2521
Қоржын – ол иірілген жүннен өрмек құрып тоқылған үй бұйымы. Қоржынның көптеген түрлері бар. Олар кілем түрінде түкті етіп тоқылған түрі, алаша түрінде тақыр етіп тоқылған түрі, мал баққанда жолға алып шығатын, жазда суды ысытпайтын, қыста тамақты суытпайтын қалың киізден тігілген түрі. Түйенің өркешіне, аттың екі қапталына асып алуға ыңғайлы болғандықтан қоржынды өз қажеттеріне қарай пайдаланған.
Ал, қазіргі кезде қоржынның матадан тігілген түрлері көп кездеседі. Аудан, ­облыстарына қарай түрлері де өзгереді. Олар: той қоржын, қыз қоржын, бесік қоржын, сүндет қоржын тағы басқа түрлері бар. Осы аталған қоржындардың барлығы да екі қалталы атқа түйе өркешіне асып алатын ортасы болады. Қоржынның екі қалтасы біріне бірі тең болу керек. Ұзындығы 120-130 см, ені 50-60 см болады. Ең әуелі қоржынның ұзындығына қарай астын тоқиды. сонан соң екі шетінің үстіне өрнектелген екі ою көлемі 50х50 см бөлек тоқылады. Сонда қоржынның екі шетінде қалталар пайда болады.
Той қоржын – аты айтып отырғандай тойға арналған қоржын, оны ұлдары үйленгенде бір қалтасына киітін, екінші қалтасына тәтілерін салып апарады.
Қыз қоржын – бұрынғы кезде атабабаларымыз қыздарының өзіне қажет әшекей бұйымдарын бір қапталына киімдерін салып қыздарына апарған.
Бесік қоржын – осы кезде де нағашылары жаңа туылған жиендеріне апаратын қоржын. Ол қоржынға балаға керек заттары салынатын болған.


А. СӘДУОВА,
Қазығұрт аудандық музейінің
экскурсоводы.

ҚАЖЫМҰҚАННЫҢ СОҢҒЫ КҮРЕСІ

Жұма, 15 Қазан 2021 00:00

1546595724 slayd1– Ташкент ілгергі қала ғой... Көне шаһар, аралайтын жерлері де көп, – деп бастайтын, апам балуан ата туралы әңгімесін.
Базарларын айтсаңшы! Самсап тұр˗ау, самсап тұр! Не жоқ дейсің мұнда! Бәрі бар, тек ақшаң болса болғаны. Отызыншы жылдың бел ортасы болатын. Бірге оқитын Әуелкүл деген дос қызым екеуміз «Бесағаш» базарын аралап, іргесіндегі «Науайы» кинотеатрына бардық. Кенет көше бағаналарының біріне ілінген жарнамаға қарап тұрған Әуелкүл:
– Мария, мынаны қара! Қажымұқан деген қазақ, әйгілі «Қара маскамен» күреседі екен! ˗деп шақырды. Қарасам, шындығында да солай. «Қара масканың» атағы айға шапшып, даңқы Ташкент түгілі бүкіл Одақты шарлай дүркіреп тұрған. Бір де бір балуан иығын жер иіскетіп, маскасын шеше алмай жүргені аңызға айналған. Ал, Қажымұқан да осал емес, дақпырты күллі әлемге «Ямагата Мухунура», «Хаджи Мухан», «Қара Иван» деген лақап аттармен дүбірі жер жарған қазақтың бар екенін еститінбіз. Жасы келіп қалғандықтан күресті тоқтатқан екен, деп жүргенде көктен сұрағанымызды жерден тауып, мәре сәре болдық та, екі билет алып, жатақханаға көңілді оралдық. Әуелкүлді қайдам, менің қуанышымда шек жоқ еді. Әлемге әйгілі Қажымұқан! Оның үстіне – қазақ! Кенет, «Жеңіліп қалса қайтемін?» деген суық ой, әлгі қуанышымды сумаң етіп, су сепкендей баспасы бар ма!? Ал содан, әлгі зымыстан ойдың жетегінен шыға алсамшы! Жекпе˗жек болатын күнге әзер шыдап жеткенім есімде.
Алғаш жекпе˗жек қаланың қақ ортасындағы «Свердлов» атындағы орталық концерт залында өтеді деп белгіленген еді, халықтың көптігінен болса керек, көрсетілім орталық стадионда өтетін болып ауыстырылыпты.
Өзім оқыған ортамен салыстырып жүрген екенмін – Ташкенің түгел қазақ екен. Анда барсаң да, мында барсаң да – кілең қазақ. Кейін тарих беттерінен парақтап білсем, Ташкент қазақтың ежелгі Тасқаласы екен ғой! Әттең, керенау жайбасарлықтың кесірінен, абат қаладан айрылып қалдық...
Мен Әуелкүлден сең қозғалғандай сапырылыс кезінде адасып қалдым да, амалын тауып, алдыңғы қатарға өтіп кеттім. Орындығы жоқ жүгіретін алаңның шетіне қойылған бекет˗шарбақтың жанына шөкелей кетіп, күресті тіптен қасынан тамашаладым десе де болады.

қажымұқан
Уақыты таяған болу керек балуандар ортаға шақырылды. Стадионның оң жақ қапталынан иығына желбегей жібек шашық іліп алған Қажымұқан шықты. Қара нардай байпаңдап, піл сирағын еріне көтеріп, маңғаз басып бірнеше адамның қоршауында алаңның ортасына жақындады. Жап-жақыннан дөңбектей білегін, жырым-жырым дүрдиген ерінін, шор болып қайнап біткен тілім-тілім құлақтарын айнадан көргендей ап-анық көрдім. Балуанның жасы да егде – алпыстың бел ортасына тақаған кезі емес пе, алғаш шешінген кездегі қалталанған қолаба˗қолаба қарыны мен іркілдеген салбыраңқы бұлшық еттерінің терілері көзге оғаш көрініп, «Япырым-ай, қалай болар екен?» деген күдікті ойға жетеледі. Осы кезде балуанға қарама-қарсы бетке бойы сырықтай, өңкиген «Қара маска» келіп тұрды. «Мына қазақты бүктеп салайын» дегендей қолын мықынына тіреп, кекірттене талтайып тұр.
Төреші екі балуанды төселген кілемнің ортасына шақырып, екеуін қол алыстырды. Артынша төреші күрестің басталатынын хабарлады. Қажымұқан иығындағы жамылғыны алып тастады да «Уа, Әруақ!» деп талтая тұра қалғанда жаңа көрген Қажымұқаннан мүлде өзге, басқа балуанды көргендей болдым. Батыр мүлдем танымастай өзгеріп – бағана көрген салбыраған қарны жарау аттай тартылып, қалталанған терілері жиырылып, әп сәтте шойыннан құйылған мүсінге айналып шыға келген еді. Шашын тақырлап алдырып тастаған, маңдайы жырта қарыс, емен мойны басымен тұтасып кеткен дүлей дерсің!
Күрес басталып кеп берді! Екі балуан сақтана қимылдап, бірін-бірі ала-алмай едәуір уақ жүріп алды. Қажымұқанның оқта-текте «уаҺ» деген даусы стадионды кернеп кетеді. Дене бітімі төртпақ келген балуанның ат шаптырым жалпақ кеудесі, атан жілік, бура сан, сом˗сом бұлшық еттері бұлтыңдай ойнақшиды. Батырдың осал еместігін көргенде бағанағы қорқынышым сейіліп, жеңіске деген сығырайған үмітім қайта жанды.
Қажымұқан апайтөс иығын бүркітше қомдап, қос қолын қанатша жайып алға ұмтылғанда, анық байқағаным алақанының сыпырадай үлкендігі, саусақтарының баланың білегіндей жуандығы. Құлжаның асығындай ширатылған «Қара маска» да осал емес, ірілігіне қоса, бұтынан бұзау өткендей бойшаң екен. Қарғыбауын сүйреткен қандыауыз төбеттей арсалаңдай ұмтылып, орай тын тапса мыжып˗ақ тастамақ.
Екі балуанның бураша шабынған бет˗жүзін, ырсылдап˗гүрсілдегенін, «Әуп!» деп ақырғанына дейін ап˗анық естіп, бет жүздерін жап˗жақыннан көріп отырдым. Жараған қарт бурадай батырдың бұжыр˗бұжыр беті сұсты, әрі жауына ымырасыз қаһарлы көрінеді. Жасының келіп қалғанына қарамай жай оғындай жарқылдаған шалт қимылы, қанжардай өткір көзі есімде қалыпты.
Арыстанша айқасып, жолбарысша жұлқысып, қасқырша алысқан екеуі де қатты қайрат қылып жүр. «Қара ­маска» дембіл˗дембіл жас барысша атылып, қауғадай қолын шалғыша сілтеп ебі келсе алып та, шалып та жықпақ. Кенет Қажымұқанның шиыршық ата: «Иә, Пір...р...і...ім!» деп атандай ақырған даусы стадионды тұндыра, дірілдетіп жібергендей болды да, қаршыға ілген үйректей, көз ілеспес әбжілдікпен «Қара масканы» жұлындай тік көтеріп алған бойда, екі˗үш рет төбесінен ұршықша үйіре айналдырған күйі кілемге атып ұрды. Мынадай аламан бәйгеде байрағы аспанда әуелеген қазақтардың айғай˗шуынан құлақ тұнады. Тақымын қысып отырған жұрттың қошемет, құрметінде шек жоқ!
˗ Әруақ! Әруақ! Ә, Құдайым!..
˗ Жаса, Батырым!.. Жаса, Қажымұқан!..
˗ Тусаң ту!.. Паһ, шіркін, қара күшім˗ай!–деп жатқан халық.
Қажымұқан мұнан соң «Қара масканың» үстіне шығып, талтайған күйі ерттеулі атша мініп алды. Шамасы, жекпе˗жектің шарты солай болуы керек, қос˗қолдап тұрып бетіндегі қарғыбау ˗ маскасын сыпырып алды. Жап˗жақыннан көрдім, «Қара маска» деп жүргеніміз ˗ жирен шашы қобыраған, таңқы мұрын, сап˗сары орыс екен. Мұнан кейін де батырдың екі˗үш күресін тамашаладым, шабатын бурадай қаһарланып келген жаңа пері «Қызыл масканың» да пәпігін басып, томағасын сыпырып, жеңіс жалауын желбіреткен болатын. Бірақ, неге екенін, «Қара масканы» жеңгендегідей әсер ала алмағаным есімде. Ал, өзбектің Озар деген атақты балуаны: «Екеуміз де мұсылманбыз, оның үстіне Қажының белін ұстағаным ұят» деп күресуден бас тартқан екен», – деп аяқтайтын апам балуан ата туралы әңгімесін.
Апамның әңгімесінен кейін батыр атамыздың өмірін біршама зерттедім.
Батырдың күреске түсіп жүргендегі салмағы 120-130 келі, бойы 197 см. екен. Ең ауыр, әрі қауіпті күресі Жапон елінде өтіпті. 190 келі салмақтағы «Жию Житсу» күресінің шебері Саракикимен айқасуға әлем балуандарынан ешкім шыға қоймайды. Себебі, күрес шарты бойынша өліп кеткен жағдайда ешкім жауап бермейді, құн төленбейді. Қазақы намыс көкірегін кернеген Қажымұқан салмағы 60 келі ауыр Саракикиге қарсы шығады. Үстіне май жағып алған жапондық жылтылдап еш ұстатпайды. Маймыл құсап секеңдеп жүріп біресе Қажымұқанның құлағын тістеп жұлмаласа, біресе өткір тырнақтарымен ернін тіліп, денесін тырнап үсті-басын қан жоса қылады. Күрес өнеріне жат әдістерді қолданғанына батырдың әбден зығырданы қайнайды. Кенет оңтайы келіп қарсыласының ерні саусағына іліне қалады. Мұндай сәтті қалт жібермеген батыр жапонның бет терісін маңдайына қарай сыпырып алады. Жапондық сол жерде сес­пей қатады. Мұндай болады деп ойламаған Саракикидің жақтастары пистолеттен оқ жаудырып, стадионда ұрыс-керіс басталып кетеді. Тек, рефери мен достары араласып, Қажымұқанды төніп келген ажалдан құтқарып қалады.
Қара қыпшақ Қобыландының он бірінші ұрпағы болып келетін Қажымұқан Мұңайтпасұлы әлемнің 59 елінде аренаға шығып, жер жаһанның елуден астам мемлекетінің жоғары марапаты мен сыйлықтарына ие болыпты.
1927-жылы 56 жасында Орынбор қаласында өткен Кеңестер Одағының біріншілігінде чемпион атанып, бірінші орынға ие болады. Бұл чемпионат Қажымұқанның арнайы жарыстардағы ең соңғы күресі болып тарихта қалады.
Қажымұқан еркін күрес саңлағы болумен қатар мемлекет және қоғам қайраткері. Әлихан Бөкейханұлы басшылық жасаған «Алаш» партиясына мүше бола жүріп, шет елдегі Мұстафа Шоқаймен кездесіп бетпе-бет әңгімелескен адам. Отызыншы жылдар ойраны кезінде бұл оқиғалар балуанның өміріне қауіп төндіреді. Тіміскіленген НКВД-ның жендеттері батырдың соңына шырақ алып түседі. Басына төнген қара бұлттан 1935-жылы өзбек жеріндегі қазақтарды аралауға кетіп құтылады. Ал, Өзбекстандағы өзбек, қазақ, татар халқы балуанды құшақ жая қарсы алады. Өзбек жеріндегі беделді қазақ азаматтары Өзбекстан басшысы Ахунбабаевқа өтініш айтып жүріп Қажымұқанның цирк аренасында, стадиондарда өнер көрсетуіне рұқсат әпереді. Сөйтіп, өзбек елінде де аштық пен репрессиядан ығыр болған халықтың қайғысын сейілтуге септігін тигізіп, өзі де елдің ыстық ықыласына бөленіп көңілі жайланады.
Өзбекстаннан елге оралған соң Қажымұқан жетпістен асқан шағында (1941-1942 жылдар аралығы) Оңтүстік Қазақстан аймағын аралап өнер көрсетеді. Жиналған қаражатқа ұшақ сатып алып, майданға жібереді. Орыстың атақты балуаны Иван Поддубный соғыс жылдары немістердің биллиард клубын басқарып, шалқып өмір сүрсе, біздің батырымыз жасы келіп қалғанына қарамай Отан алдындағы перзенттік, әрі азаматтық борышына адалдық танытады.
Еуропадағы мұрағаттарды ақтарып Германия еліндегі Мұстафа Шоқаймен кездескен фото-суреттер мен құжаттарды, дүние жүзі балуандарымен белдескен бейнежазбаларды әкеліп бүгінгі ұрпаққа таныстырса қанеки! Ал, рельсті майыстырып, үстінен машина өткізетін, сом темірді беліне белдік қып, мойнына орап байлайтын аса қиын трюктарды әлемде Қажымұқан мен орыс балуаны Иван Зайкин ғана орындай алатын болған.
Түрік, араб, Еуропа мемлекеттері сол елдің атынан күреске түсуге үгіттеп, қомақты қаражат ұсынса да Отанын сатпаған, 40 жыл ғұмырын сырт елде өткізсе де тілі мен ділін ұмытпаған, қазақы салтынан айнымаған батыр бабамыздың жүрген жолы бүгінгі ұрпаққа өнеге болары анық.


Нұрғали РАХАЕВ,
Халықаралық Жазушылар Одағының мүшесі.

1 наурыз күні елімізде жалпыхалықтық мереке — Алғыс айту күні аталып өтеді. «Барбанг» күрдтер қауымдастығының төрағасы Князь Мирзоев бұл күнінің маңыздылығы туралы айтты.
Князь Мирзоев Қазақстанда тұратын 70 мыңға жуық күрдтер ел тұрғындарына қонақжайлылығы мен қолдауы үшін ризашылықтарын білдіретінің атап өтті.
«Бізге барлық жағдай жасалды. Біздің құқығымыз конституциямен қорғалған. Күрдтер 1937-1944 жылдары Қазақстанға жер аударды. Қазақ халқы бізді жылы қабылдады, баспана берді, моральдық материалдық көмек көрсетті», — дейді спикер.
Спикер көктемнің алғашқы күні «рақмет» сөзімен басталатының және олар үшін ерекше мереке екенін жеткізді.
«1 наурыз — Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылған күні, Алғыс айту күні, бұған қоса, көктемнің бірінші күні атап өтіледі. Бұл күні үйде дастархан жайып, қонақ шақырып мерекені тойлаймыз», — деді ол.
Сонымен қатар, ол ұлы далаға қоныс аударған өзге этнос өкілдері қазақ халқына риза екенін тілге тиек етті.
«Біздің балаларымыз Қазақстанда білім алып жатыр. Этнос өкілдері республиканың әр саласында жұмыс істейд: дәрігерлер, заңгерлер, кәсіпкерлер және тағы да басқа», — деді ол.
Оның айтуынша, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев құрған Қазақстан халқы Ассамблеясы — барлық этностар өкілдерін бір шаңырақ астында біріктіретін бірегей институт.
«Мен күрд этномәдени орталығының жетекшісі, профессор, академик ретінде өз халқымның және отбасымның атынан Елбасыға және Қазақстан халқына алғыс білдіргім келеді», — деді ол.
Сондай-ақ,ол қазақ тілі күрдтер үшін өте маңызды тіл екенін баса айтты.
«Күрдтердің шамамен 75% -ы қазақ тілін жақсы меңгерген. Биыл біз күрд балаларына латын әліпбиіне көшу үшін латын әліпбиін шығардық. Біздің балалар қазақ тілін балабақшадан бастап оқиды. Қазақ тілін білу — бұл ең алдымен өзін және Қазақстан халқын құрметтеу. Біз өзіміз тұратын мемлекеттің тарихын, мәдениетін және тілін білуіміз керек. Қазақ тілін білу өте маңызды», — деп түйіндеді ол.
Айта кетейік, 2015 жылдың сәуір айында ҚХА 22-ші сессиясы мен ҚХА 20 жылдығын мерекелеу кезінде ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы Қазақстанда Алғыс күнін атап өтуді ұсынды. Бұл күн — барлық қазақстандықтардың бір-біріне деген махаббаты мен достығының жарқын белгісі.

Абай сөзі – қазақтың бойтұмары

Дүйсенбі, 03 Ақпан 2020 00:00

 

Жуырда Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласын оқып, танысып шықтым. Халқымыздың ұлттық мұрасын, ұлттық болмысы қамтылған мақала маған ерекше әсер қалдырды. «Абайдың ой-тұжырымдары бар­шамызға қашанда рухани азық бола алады» – деген Мемлекет басшысы Тоқаев, ұлы ойшылдың сөздері мен әде­би мұрасына сүйеніп, одан қал­ған «аталар сөзінің» әлемдік үде­рістер мен өзгерістерге үлгі бола алатынын айта келе, «Қазақ елі барда Абай есімі асқақтай береді... Абай мұрасы – біздің ұлт болып бірлесуімізге, ел болып дамуымызға жол ашатын қастерлі құндылық», – дейді.

Біз Абайды әкеміздің айтқандарынан, бертін келе қара сөздерінен танып, өстік. Абай Құнанбаевтың тағылымды сөздері, өлеңдері менің де жадыма жазылды.

       Абай өз еліне, өз жұртына ұлы сөздер мен өсиеттер қалдырып кетті. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев айтқандай Абай сөзі – қазақтың  бойтұмары, Абай мұра­сы – қазақтың ең қасиетті қазынасы. Сөзбен әлемнің жүйесі өзгер­ді, сөз жоқтан бар жасады. Ұлы ақын Физули айтқандай, «Халыққа ауыздың сырын әшкере қылар сөз, Иесінің кім екенін әшкере қылар сөз».

       Биыл 175 жылдық мерейтойы атап өтіліп жатқан Абай Құнанбайұлының сөзі – қазақ  халқының сөзі. Қазақ халқы – қазақ ұлтынан ғана емес, көп­теген ұлттардан құралған этностық халық. Көк тулы мемлекетте өмір сүріп жатқан ұлттар бір шаңырақ астында бас қосып, елді өркендетуде және Абайдың сөзін дәріптеуде.

       Өткен жылғы Абай оқуларынан аудандық жарыста мектебіміздің оқушылары Шалқарбай Лашын, Жақсыбекқызы Назерке топ жарды. Тоқаев өз мақаласында:  «Абай­ды терең тануға баса мән бер­геніміз жөн. Абайды тану – адам­ның өзін өзі тануы. Адамның өзін өзі тануы және үнемі дамып отыруы, ғылымға, білімге басым­дық беруі – кемелдіктің көрі­нісі. Интеллектуалды ұлт дегені­міз де – осы. Осыған орай Абай сөзі ұр­­пақтың бағыт алатын темір­қа­зығына айналуы қажет» – деп жазды.

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында «біздің ұлттық салт-дәстүріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс», «Абайдың даналығы, Әуезовтің ғұламалығы, Жамбылдың жырлары мен Құрманғазының күйлері, ғасырлар қойнауынан жеткен бабалар үні» сияқты нақты көрсетілген. Жаңа үлгідегі жаңғыртудың бірінші шарты Елбасы «өз мәдениетін, өзінің ұлттық кодын сақтау» деп атайды. Абай ілімі халықтың рухани жаңғыруымен тығыз байланысты, ал оның даналығы қазіргі заманмен үндес.

Ұлы Абайдың шығармашылық мұрасы – халқымыздың ғасырлар бойы маңызын жоймайтын рухани қазынасы. Абайдың сөзі – қазақтың бойтұмары, Абайды тану, бағалау, насихаттау, оқыту – қоғамдық ой-санада тың серпілістер туғызып, мақсаткерлікке жұмылдырады. Заман, уақыт талабына орай Абайды жаңа қырынан тану, ғылыми тұрғыдан тың байламдар жасалуы – заңдылық.   Абай – ұлы ұстаз-кемеңгер. Абай тақырыбы – мәңгілік тақырып. Абай тақырыбы – таусылмайтын телегей теңіз.

Оралбек САЛЫБАЕВ,

Қ.Өміралиев атындағы жалпы білім беретін

орта мектебінің директоры.

Ұлт татулығы

 

Түркі тілдес халықтардың бірі болып саналатын татар халқының өкілдері Қазақстанға әр кезеңде және әр түрлі жағдайлармен қоныс аударып келіп, түп-тамырлары бір туыс халық ретінде қазақтардан пана тауып отырған. Қазандағы татарлардың бірі – Хакімжан деген кісі әскери адам болған. Оның жұбайы Захидадан туған екі ұлы, төрт қызы бар еді. Ұрпақтары кулактың әулеті деп қуғын көрген. Үйлерін конпискілеп алған. Басқа түскен бұл қиыншылықты көтере алмай Хакімжан атаның өзі 1925-жылы қайтыс болған. Сол уақытта оның үлкен баласы Мүбәракша он бес жаста болған екен. Ол отызыншы жылдардың ортасында анасы Захиданы және зайыбы Гулсумді алып, қазіргі Қазығұрт ауданына келіп, Жаңабазар елдімекенінде тұрақтайды.

Мүбәракша Хакімжанов он саусағынан өнері тамған ұста болады. Соның арқасында күнкөріс қамын жасап, ел қатарлы өмір сүруге ұмтылады. Соғысқа дейін 1936-жылы Сания, 1938-жылы Сайма, 1940-жылы Хауи есімді үш перзенті жарық дүние есігін ашады.

Отыз жасында ауданымыздан соғысқа аттанып, соғыста әрі солдат, әрі аспаз болған екен. 1945-жылы күзде елге оралып, еңбекке араласады.

Мүбәракшаның жұбайы Гулсум соғыстан кейін төрт құрсақ көтерген көрінеді. Біздің басты кейіпкеріміз Менехай (шын аты – Халипша) 1947-жылы 2-қаңтарда Жаңабазар ауылында өмірге келген. Одан соң 1950-жылы Қатима, 1954-жылы Рамил туылған. Қатима мен Рамилдің арасында жарық дүние есігін ашқан Рауил бір жарым жас шамасында шетінеп кеткен.

Татар халқының өкілі Менехай Хакімжанов Жаңабазардағы М.Горький атындағы мектепте сауат ашып, білім алған. Сегізінші кластан соң осы күнгі Сарапханадағы селолық кәсіптік техникалық училищеде оқып, токар мамандығын алған. Оны 1965-жылы аяқтап, сол арада шебер ұстаз болып қалған. Білімін көтеру үшін қосымша курстарда оқып келген.

Менехайдың өмірлік серігі Василя Абдуллақызы татар халқының өкілі, ол Башкирияның Федоровка ауданында, Балықылыбаш қыстағында 1950-жылы 3-қарашада туылады. Әпкесі Әмина Ташкентте тұрады екен, ол соған қыдырып келеді. М.Хакімжанов өзінің училищедегі шәкірттерін Ташкенттегі құрал-жабдық дайындау зауытына практикаға алып барғанда Василяға жолығып қалып, танысқан екен. Екі жас бір-бірін ұнатысып, бес-алты айдан соң 1973-жылы 22-ақпанда үйленеді. Сонда қызды ұзатып әкелгенде, Башкириядан әкесі Абдулла, шешесі Мағрифа, үлкен әпкесі Зүбәржәт, жездесі Қадим, Ташкенттегі әпкесі Әмина, сол үйдегі жездесі Рафик және отбасылық достары бірге келген көрінеді. Татар халқының ұлттық салты бойынша, негізінде қыздың үйінде некені оқытып ұзатады екен. Василя Ташкенттегі әпкесінің үйінен шыққан соң, неке Менехайдың үйінде, Жаңабазарда оқылыпты. Татарларда беташар деген салт мүлдем жоқ деседі. Тек ағайын-туыс және көрші-қолаңмен кішігірім той өткізеді.

М.Хакімжанов бізбен әңгімесінде: «Жаңабазар ауылында Әбдіқадір, Әбдіразақ, Тұрлыбек, Әбділла секілді қазақтармен, Тәшмәт деген өзбекпен жақсы қатынас жасап, өте сыйласып тұрдық. Өзім қазіргі Сарапханадағы ГПТУ-де 1977-жылға дейін ұстаздық қызметте болдым. Оның директоры Кеңес Оразбаев, орынбасары Манап Ерімбетұлы, аға шебер Толыс Әйтенов, шебер Әбіш Қалиұлы тәрізді қазақтармен, орыс ұлтының өкілі, шебер Владимир Голдовенмен біте қайнасып, тонның ішкі бауындай араласып, сыйласып жүретінбіз», – деді.

Василя үлкен ұлы Ринатты босанған соң 1974-жылдың соңында аудан орталығындағы тұрмыс қажетін өтеу комбинатының Жаңабазардағы бөліміне тоқымашы болып орналасқан. Үш жылдан соң аудан орталығына көшіп келіп, жұмысын осында жалғастырып, жиырма бес жыл бір жерде еңбек еткен. Елу сегіз жасында зейнеткерлікке шыққан.

1977-жылы аудан орталығындағы қазіргі Еділов көшесіне келіп, алдымен пәтерде тұрып, кейін үй алған Менехай тұрмыс қажетін өтеу комбинатына қатардағы жұмысшы болып кірген. Сексенінші жылдардың басында тері өңдеу цехы салынып, іске қосылған соң сол жерде аға механик болған. Содан соң технолог, кейін цех бастығы болып көтерілген.

Еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін 1992-жылы тері өңдеу цехы жекеменшікке сатылып кетеді. М.Хакімжанов 2009-жылы 62 жасында зейнеткерлікке шығады. Отбасында сиырлары, үйрегі, күркесі, тауығы бар, қазір үй шаруасымен айналысады. Қызыққан нәрсесі, хоббиі – ағаш егіп, айналасын көгалдандыру.

Осы күнгі Қазығұрт елдімекеніне келген соң Менехай мен Василяның отбасында 1980-жылы Мансұр, 1988-жылы Розалия дүниеге келіпті. Қазір Ринаты Мәскеуде, Мансұры Сарыағашта, Розалиясы Атакентте екен. Олар үш перзентінен 6 немере сүйіп отыр.

«Біз бұрынғы Ленинскіге, қазіргі Қазығұртқа келгенімізде, Еділов көшесінде небір қазақтың жайсаң, жақсы адамдары тұратын еді. Отызға енді келген жап-жас жігіт болатынбыз. Олар бізді балдарындай қабылдады. Тіпті бір үлкен кісі: «Өзі қазақ, әйелі неміс бір жас жігіт келді», – депті.

Аллаға шүкір, көшеміздегі адамдар өте жақсы. Сайран Еділов, Ағабек Алауов (жұбайы Зифа апа еді, қазір марқұм), Садық Кемелов (зайыбы Феруза апа болатын), Тұрғынбай Сманов (әйелі Күләнда еді) Шералы Махатов (Хадиша апа әлі бар), Ақжол Тоғаев (Өлмес апа бар), Дәулет-Айсұлу, татар халқының өкілдері Файзулла Габдуллин (жұбайы Фаузия апа еді), Фарид Габдуллин (Марина әлі бар), Ринат-Зейнеп, барлығымен тату-тәтті тұрып келеміз. Бізді қазір кейінгі жас ұрпақ балалары да, бәрі де құрметтейді.

Көктемде барлығы ақша жинап, мал сойып, көшемізде құдайы тамақ беріп отырамыз. Наурызды тойлағанда татар халқының құймағын, ұлттық тағамын дайындап ұсынамыз.

Орыс халқының өкілі Миша аға қайтыс болғанда, көшеміз бірігіп, ақша жинап, құдайысын өткізгенбіз. Сонда әйелі Тамара әпке қарсы болған жоқ.

Халықтар достығының, ұлттар татулығының үлгісін танытып, паш етіп отырған көшеміздің бірлігіне қуанамыз. Ұзағынан бола берсін деп тілейміз», – деді жетпіс екі жасқа келген Менехай (Халипша) Хакімжанов.

Құралбек ЕРГӨБЕКОВ.