6-6

Қазығұрт аудандық мәдениет сарайында Қазығұрт аудандық оқушылар сарайының жанынан ашылған Жиенбек Феруза Салыбайқызының жетекшілігіндегі «Наз» би ансамблінің бір жылдық есеп беру концерті өтті.
«Наз» би ансамблінің ашылғанына 1 жыл болса да би ұжымында 100-ден астам оқушы қатысуда. Сондай-ақ, «Наз» би ансамблі аз ғана уақыт ішінде бірнеше облыстық республикалық байқаудың жеңімпазы атанып үлгерді. Атап айтсақ, 2021-жылғы «QAZAQ_STAR_DANCE_MUSIC_FESTIVAL» (Қазақ стар данс мюзик фестиваль) Халықаралық онлайн би фестивалінің «Бас жүлде» иегері атанса, Шымкент қалалық орыс драма театрында өткен "Жас талант – 2021" Халықаралық фестивалінде І орын, Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай өткізілген аудандық «Бұраң бел» байқуында І орын, 2022-жылғы Шымкент қаласында өткен «Жас дарын – 2022» Халықаралық фетивалінде бас жүлде және «Атадан мұра» қорының ұйымдастыруымен өткен республикалық байқауында бас жүлде иегері атанып Көкшетау қаласында өтетін супер финалға жолдама алды.

6-3
Осынау өміршең өнерді өрнек еткен ұстаздың бірі Феруза Жиенбек Салыбайқызы бишілік өнерге қанат бітіріп, қыздарды әсемдікке, сұлулыққа тәрбиелеуде. Би өнерінде әр шәкіртімен аянбай тер тегудің нәтижесінде биік белестерді бағындыруда. «Наз» би ансамблінің репертуарында қазақ, орыс, хорезм, хип-хоп басқа да түрлі жанрда өнер көрсетуде. Жалпы би өнерін дұрыс үйрету – бұл тарихымызды, салт-дәстүрімізді, ұлттық санамызды таныта отырып тәрбиелеу.
Қорыта келгенде концерт жоғары деңгейде өтіп, келген көрермен ризашылығын білдіріп жатты. Алдағы уақытта да «Наз» би ансамблінен керемет билер күтеміз және алдағы күндерге сәттілік тілейміз.


Құндыз ҚАҢЛЫБАЕВА,
Қазығұрт аудандық оқушылар сарайының бұқаралық бөлім меңгерушісі.

18 СӘУІР - ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕР МЕН ТАРИХИ ОРЫНДАР КҮНІ

Халықаралық ескерткіштер мен тарихи орындар күні – 18 сәуірде 1984-жылдан бері атап өтіледі. 1983- жылы ЮНЕСКО жанынан құрылған Халықаралық ескерткіштер мен көрнекті орындарды қорғау мәселелері жөніндегі кеңес ассамблеясы бекіткен. Бүгінгі таңда осы ұйымның қатарында әлемнің 175 мемлекеті бар. Дүниежүзінің 122 еліндегі 754 тарихи құндылық ЮНЕСКО тізіміне енгізілген. 2003-жылы осы тізімге еліміздегі «Әзірет Сұлтан» тарихи-архитектуралық кешені, Алматыға таяу Тамғалы тас шатқалындағы жартастарға салынған суреттер топтамасы кірді. Қазақстанда ұлттық құндылық болып табылатын 25 мыңнан астам тарихи-мәдени ескерткіш бар.

8
Ауданымызда да тарихи сәулет кешендері көп. Тұрбат ауылындағы Ысмайыл ата кесенесі орта ғасырлық тарихи жәдігер ретінде мемлекет қарауына алынған. Кесене қорымның солтүстік бөлігінде орналасқан. Шатырлы жабылған кесене құрылысына төртбұрышты күйдірілген кірпіштер пайдаланған. Орта Азия және Қазақстанның дәстүрлі монументті сәулет өнеріне тән орталық бөлмені қамтитын күмбезі төрт дуал кеңістігіндегі аркаға сүйеніп орнатылған. П-тәріздес негізгі кіре беріс фасады сүйір қуысты жақтаумен көмкерілген. Төртбұрышты жобада салынған кесененің төрт бағытында он алты бұрышты болып өрілген қабырғаларының жоғарғы жағы шеңберге ұқсас. Күмбезі конус пішінді, ағаштан жасалған есігі арка тәріздес орналасқан. Ескерткіштің жалпы көлемі 8,21х8,124м, биіктігі 3,7м. 2004-жылы қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілген.
Ысмайыл ата ХІ ғасырда өмір сүрген ислам дінінің уағыздаушысы болған, өзі осы жерде жерленген. Бұл кісі Қ.А.Яссауйдің әкесі болған Ибрагим атаның ағасы деген деректер кездеседі.

Ысқақ ата сәулет кешені
Тұрбат ауылдық округіне қарасты Қызылдихан ауылында ескі мазарат ішінде, биік төбеде орналасқан. Қараханидтер сәулет өнерінің ең озық үлгілеріне жатады. Ауласында бір ғасырға тән бір үлгіде салынған бірнеше кесенелер топтасқан. 1990-жылдарға дейін кешен құрамындағы төрт сәулеттік нысан сақталып келген. Олар Ысқақ ата кесенесі, Кіші мазар, Мазар, Атауы жоқ мазар. Жергілікті ауыл тұрғындары ХХ 0121ғасырдың 90 жылдадың ортасында бұл кешенге, қайта қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуге бел байлап, Өзбекстан мемлекетінің Қоқан қаласынан шебер жалдап, кешен аумағында ескі қираған кесенелердің күйген қыштарымен Ысқақ ата кесенесінің қабырғаларын жаңартып қайта тұрғызды. Сол кезеңде құрылыстың үстіне 15 тонналық бетоннан жасалған күмбез орнатылған, алайда күмбез өте ауыр болғандықтан, кесене ішінен ағаш тіреуіш бағандар тірелген. Соның салдарынан кесене ішіне кіру қауіпті болған. 2003-2006 жылдары Казрестоврация ұйымы кешенге арнайы ғылыми рестоврациялық жұмыстар жұмыстар жүргізіп, кесенсенің күмбезі мен қабырғаларын күйген кірпіштен қайта көтерді. Бір бөлмелі кесененің ішінде, үш бағытта үш қуыс арка тәріздес шағын бөлмелер бар.
Олардың әрқайысында Ысқақ ата мен оның туыстарының бейіттері қойылған. Ішкі қабырғаларының жоғары бөлігі қыштармен өрнектеліп қаланған. Көлемі 6х5м. Еденге плита төселген. Кесене төбесінде бірінен екіншісі үлкен конус тәріздес екі күмбезі бар. Ескерткіштің беткі фасады арка арқылы кіре-беріс ағаштан жасалған есігіне шығуға болады.

Е.УСТЕНОВ,
музей қор сақтаушысы.

ТӨРЛЕТ, ТӨРЛЕТ НАУРЫЗ!

Жұма, 18 Наурыз 2022 00:00

1620045723 8-phonoteka org-p-nauriz-fon-8

22-Наурыз мейрамының шығу тарихын білесіз бе?
Наурыз мейрамын әлем халықтарының көпшілігі ертеден тойлап келеді. Кейбір деректерге сүйенсек, Наурыз мейрамы Орта Азия халықтары арасында бес мың жыл бойы аталып өтуде. Бұл мейрамды ежелгі гректер "патрих", тәжіктер "гүл гардон", "бәйшешек", хорезмдіктер "наусарджи", татарлар "нардуган", буряттар "сагаан сара", армяндар "навасарди", чуваштар "норис ояхе" деп түрліше атаған. Әбу Райхан Бируни, Омар Хайям және тағы басқа ғұламалардың еңбектерінен Ұлыстың ұлы күнін мерекелеуге қатысты мағлұматтарды көп кездестіруге болады.
Мәселен, парсы тілдес халықтар наурыз мейрамын бірнеше күн тойлаған. Әр жерге от жағып, оған май құятын болған, жаңа өңген жеті дәнге қарап, болашақты болжаған. Наурыз жаңару, жаңғыру мерекесі болғандықтан, ескі-құсқы киімдерден арылып, ескірген шыны аяқты сындырған.
Наурыз қазақ жерінде сан ғасырлардан бері тойланып, ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе жатса да, Кеңес үкіметі бұл мерекені "діни мейрам" деп танып, 1926-жылы ресми түрде тойлауға үзілді-кесілді тыйым салды. Көктемнің шуақты мейрамы салт-дәстүрді берік ұстанған қазақ отбасыларында ғана жасырын түрде аталып өтті. Осылайша қазақ жерінде 62 жыл бойы ұмыт болған Наурыз мейрамы 1988-жылы қайта жаңғырды.
Қазақстанның батысында Наурыз мерекесі 14-наурыздан басталады және "Амал" немесе "Көрісу" деп аталады. Халық қыстан аман-есен шыққанына қуанып, бір-бірімен төс қағыстырып, құшақтасып амандасады. Жақсы тілектер айтып, жастар жағы үлкендерге сәлем бере барып, батасын алады. Көрісу мейрамы бір күннің аясымен шектеліп қалмайды, жыл бойы жалғаса береді.
Наурыз мейрамын қалай ­тойлайды?
"Наурызда Самарқанның көк тасы да жібиді" деген сөздің астарында үлкен мән жатыр. Наурыз тек күн мен түн теңесіп, тіршілік атаулыға жан бітетін мейрам емес. Бұл бірлік пен еңбектің, мейірімділік пен ізгіліктің, достық пен татулықтың мерекесі. Наурыз мейрамында бұрын ренжісіп жүргендер өкпе-ренішін ұмытып, татуласады, бір-біріне кешіріммен қарайды. Таң атысымен бір-бірінің үйіне кіріп, құтты болсын айтады, үйлерінің алдын, аулаларын кір-қоқыстан тазартып, ағаш отырғызады, гүл егеді. Әр жерде көкпар, қыз қуу, қазақ күресі секілді ұлттық ойындардан жарыс ұйымдастырылады, ән шырқалады, би биленеді, қыз-жігіттер алтыбақан тебеді.
Сонымен қатар, міндетті түрде Наурыз мейрамының дәстүрлі тағамы – Наурыз көже дайындалады. Наурыз көжеге ең кемі жеті түрлі дәм қосылады. Оған қойдың басы мен сүр ет салып пісірілуі – қыс тағамымен (етпен) қоштасуды, құрамына ақтың қосылуы – жаз тағамымен (сүт, ақ) қауышуды білдіреді.

Гүлбахар ӨМІРЗАҚОВА,
Қазығұрт аудандық оқушылар сарайының қосымша білім беру педагогы, «Шаттық» би үйірмесінің жетекшісі.

ӘН БАЙҚАУЫ ӨТТІ

Жұма, 25 Ақпан 2022 00:00

Қазығұрт ауданында мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің ұйымдастыруымен «Балдәурен – 2022» балаларға арналған ән байқауы өтті.
Байқауды ұйымдастырудағы мақсат – жас ұрпақты ән өнері арқылы ізгілік пен адамгершілікке тәрбиелеу, өз елінің әнін сүйіп тыңдап, айта білуге баулу, жетекшілер арқылы балалардың әншілік қабілетін дамыту.
Байқаудың арнайы талаптарына сәйкес халық әндері айтылуы тиіс болған. Сондай-ақ, аудандық іріктеу кезеңіне 25 үміткер қатысып, өз аймақтарының намысын қорғады. Олар қазақ халқының отаншылдық жігеріне толы халық музыкасының ешкімге, ештеңеге ұқсамайтын ерекше тартымды әндерін өз нақышында орындады. Байқауға төрелік еткен әділ қазылар Мамаев Сәду, Перизат Ырсалы, Жания Өктемова әділ бағаларын берді.
Сол байқауға Шарбұлақ ауыл округінен «Ақбастау» жалпы орта білім беретін мектебінің 5-сынып оқушысы Тасбалта Шұғыла қатысып, бағын сынады. Шарбұлақ ауылдық мәдениет үйінің директоры Қаратаев Бақыт және әдіскер Шаумаров Сәкен, мектептің музыка пәнінің мұғалімі Сағындықова Нұргүл Шұғыланы байқауға дайындап, жүлделі орын алуына себепкер болды.
Шұғыла байқауда «Отаным – анам», «Бақытты балалық шақ» әндерін орындады.
Бас жүлде атбұлақтық Сәбден Заримаға, І орын қызылдалалық Сұлтан Айтжанға, ІІ орын қазығұрттық Есімхан Жәңгірханға, ІІІ орын шарбұлақтық Тасбалта Шұғылаға және қаржандық Аршабек Іңкәрге бұйырды.
Бұл байқауды ұйымдастырған мәдениет үйінің қызметкерлеріне деген алғысымыз шексіз!

Қалдыгүл ЖҰМАНҚЫЗЫ,
ата-ана.

1546595724 slayd1Негізгі бөлігі Келес өзенінің жоғарғы ағысын қамтитын Қазығұрт ауданын адам баласы ерте заманнан мекендеген. Тас ғасырының тұңғыш маманы Х.А.Алпысбаевтың 1973-жылы Қазығұрт ауданы жерінен ашқан Қияқты, Сусіңген, Жалғызарша, Жалпақсу секілді ашель-мүстье дәуірі аңшыларының тұрақтары осының куәсі. Өгем, Қосмола, Қазығұрт тауларында орналасқан ерте көшпелі тайпалардың қорғандары мен қорымдарының топтары бұл өңірді қола және ерте темір дәуірінде де халық тығыз мекендегендігін көрсетер еді. Өкінішке орай, ол ескерткіштер арнайы зерттелген емес.
Қытайдағы қазақ тарихшылары Хан империясы тұсындағы жазба деректердің қазақ тарихына қатысты жерлерін түпнұсқадан қазақ тіліне аударып, 2006-жылы «Қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері» (б.з.д 177-б.з. 222 жылдары) деген атпенен кітап етіп шығарды. Кітапта қытай қоғамында өткен 26 әулеттің патшалық, хандық билік тарихы есептелетін қытайдың 5 мың жылдық (4018 бума) тарихы жазылған. Осы кітаптағы Хәннаманың 96 бумасындағы батыс өңірге арналған 66 баянында Хән империясының алғашқы патшасы У-дидің жіберген елшісі Жаң Чянның (б.з.д. 138 ж) батыс елдер жайлы жан-жақты есебі баяндалған. Сол баяндауда Қаңлы елі туралы мынадай мәліметтер келтірілген.
Қаңлы – Дад-уанның (Давань, қазіргі Ферғана) солтүстік-батысында шамамен 2 мың ли жерде. Тұрмыс-салты Ұлы нүкіс­терге (Юечжы) өте ұқсас Қаңлы (Қаңғы немесе Қаңгу) елінің ханы қыста Логатнұқта (Лоюени) тұрады да Бетен (Битянь) қаласына көшеді. Чаң-әннан (қытайдың сол кездегі астанасы, қазіргі Сиян шаһары маңында) 21300 ли шалғай. Басқақтықтың (қытай наместигі) бақылауында емес. Логатнұққа дейін салт аттыға жеті күндік жол. Чаң-әннан ханның жазғы қонысы Паннұт жеріне дейін 9104 ли. Қаңлыда 120 мың түтін, 600 мың жан, соғысқа жарамды 120 мың адам бар. Әдет-ғұрпы Ұлы нүкістермен (Юечжы) ұқсас. Қаңлыда бес кіші хан бар. Оның бірі – Сағай хан. Ордасы Сағай (Шаһрисабз өңірі) қаласында. Екіншісі Бомык хан (Қашания), Ордасы Бомық қаласы. Үшіншісі – Раунык хан (Ташкент ханы). Ордасы Раунық қаласында (Бынкентте). Төртіншісі Ге хан (Бұқар ханы). Ордасы Ге (Бұқара) қаласы. Бесіншісі – Оган хан (Үргеніш ханы), ордасы Оган (Үргеніш) қаласы. Осы бес кіші ханның бәрі Қаңлыға бағынған деп жазады.
Осы дерек бойынша Қазығұрт ауданының жері сол кезде Ташкент өңірін билеген Раунык ханның иелігіне кірген. Оны археологиялық мәліметтер де растайды. Аудан орталығынан оңтүстікке қарай 1 км жерде жатқан Қазығұрттөбе мекенжайында мен 1998-жылы жүргізген қазба жұмыстары барысында қаңлы дәуіріне жататын үй орындары ашылып, қыш ыдыстар табылды. Солардың бірнешеуі аудан орталығындағы тарихи-өлкетану музейінде көрмеде тұр. Келестің бойында Қазығұрттөбе секілді қаңлы дәуіріне жататын ескерткіштер жеткілікті. Егер, сол төбелерде археологиялық қазба жүргізілсе ауданның өткен тарихынан сыр шертетін қаншама мәліметтер алынар еді.
Қазығұрт өңірі Түркі дәуірінен бас­тап бүкіл Орта Азия тарихында әйгілі аймаққа айналады. Қосмола тауының батыс бөктерінен Сырдария өзеніне дейін созылған ұзын дуал болғаны жазба деректерден белгілі. Дуал Соғды елі мен сол кездегі Түрік әлемін бөліп тұрған. Х ғ. өмір сүрген араб саяхатшысы Ибн Хаукальдың мәліметтеріне сүйенген белгілі шығыстанушы академик В.В.Бартольд өзінің “Географический очерк Мавренехра» атты еңбегінде осы дуалды 776-жылы Хорасанды уақытша билеген Абдаллах б. Хумейд б. Кахтаба салдыруы мүмкін деген пікір айтады. Ғалым Сабалық немесе Сайлық тауынан Сырдарияға дейін созылған қорғаныс дуалының ізі Келестің сол жағалауында осы күнге дейін сақталғанын хабарлайды.
Ұлы Жібек жолы жайлы деректерде жиі кездесетін Темір қақпа осы қорғаныс қабырғасының бойында болған. Бүкіл түрік тұқымының бабасы Күлтегіннің құрметіне қойылған белгітастағы жазбада «Батыста – Інжу өзенін кеше Темір қақпаға дейін жауладым» деген сөздер бар. Деректе айтылатын Темір қақпа шамасы сол дуалдың бойында, осы күнгі Қақпақ ауылының оңтүстік тұсында болуы мүмкін. Өйткені, ондағы Інжу өзенін ғалымдар Сырдариямен теңестіріп жүр. Олай болса, Темір қақпа да сол маңда болуы тиіс. Орта ғасыр кезінде Шаштан Испиджабқа апаратын Жібек жолының негізгі тармағы осы қақпа арқылы өткен. ІХ-Х ғ. өмір сүрген Ибн Хордадбек, әл Якуби, Ибн Джафар, әл Макдиси, әл Истахри Ибн Хаукаль секілді араб тарихшылары мен саяхатшылары деректерінде Келестің бойында Газгирд, Анфаран, Кубал секілді қалалар мен мекендердің болғанын айтады. Тіпті, кейбір ғалымдар сонау Фердаусидің Шахнамесі мен Күлтегін жазбаларында айтылатын Тарбант, Қаңғу Тарбант, Тұрарбант атауларын Қазығұрттағы Тұрбатқа теліп жүр. Өзбекстандағы Шыршық қаласынан шығып, Қақпақ, Тұрбат, Алтынтөбе, Абай ауылдары арқылы Қазығұрт тауының шығыс бауырайымен Шымкентке асатын жол өткен ғасырдың 50-60 жылдарына дейін негізгі бағыт болған. Сол бағытты жергілікті халық осы күнге дейін «Тұрбат жолы» деп атайды. Төркүлтөбе, Күлтөбе, Алтынтөбе, Сынтас, Тесік төбе секілді ортағасырлық қалалардың қираған орындары да осы жолдың бойында тізбектеліп орналасқан. Ұлы Жібек жолының Испиджаб пен Шашты жалғастырған бөлігі осы бағытта өткендігі анық. Олай болса, Араб деректеріндегі әлгі айтқан қалалардың орындары да осы бағытта. Бұл да өз зерттеуін күтіп жатқан мәселе.


М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университетінің Жібек жолы филиалының студенттерін (2004-2005 жж.) археологиялық практикадан өткізу барысында қазылған қазіргі Қаржан ауылының маңындағы Күлтөбе қала жұртынан табылған археологиялық материалдар ол төбенің ХV-ХVІІ ғасырларда өмір сүрген орташа көлемдегі қаланың орны екендігін көрсетеді. Сондай-ақ, 1992-1994 жылдары Қазығұрт ауданында жүргізілген археологиялық барлау кезінде жиналған заттай деректер бұл күнде Қазығұрт кентіндегі тарихи-өлкетану музейінде сақтаулы. Олар әртүрлі дәуірге жататын боялған және боялмаған ыдыстар. Олардың сапасы мен көркемдік ерекшелігі Қазығұртта болған қалалардың мәдени деңгейінің биік болғандығын сездіреді.
Археологиялық зерттеулер нәти­жесі Қазы­­­ғұрттағы бірқатар ірі қалалардың ХVІІІ ғасырдағы Жоңғар шапқыншылығының салдарынан қираған­дығын көрсетеді. Тұрбаттағы Төрткүлтөбе, Жаумантөбе, Қаржандағы Алтынтөбе, Молтыптағы Тесіктөбе, Амангелдідегі Сынтас, Жаңабазардағы Жартытөбе секілді қала жұрттарының мәдени қыртыстарынан табылған матералдар ол ескерткіштерде тіршілік Х-ХVІІ ғ. аралығында болғанын білдіреді.
Қазақстан діни басқармасының бас мүфтиі болған Әбдісаттар Дербісәлінің «Қазақ даласының жұлдыздары» атты кітабында айтылатын Мұхаммед әл-Келесидің сол қалалардың бірінде туып өскені анық.
Енді ауданымыздың тарихы жайлы мәліметтерді бауырына басып жатқан жәдігерлердің осы күнгі жай-күйі жайлы қысқаша мәлімет келтірейін. Исмайыл ата, Аппақ-Ишан сәулет кешені, Ысқақ ата кесенелері тұрған киелі мекен Тұрбатта орта ғасырлық қаланың бірнеше орындары (Тұрбат, Төрткүлтөбе, Күлтөбе, Жаументөбе) сақталған. Солардың осы күнгі сақталу, қорғалу жағдайы жан жыларлық хәлде. Жоғарыда айтылған Жібек жолының бойында болған Тұрбат қала жұртының бір шетінен жергілікті тұрғындар трактормен топырақ алып, ойып тастағанын 2012-жылы барғанда көрдім. Ауыл әкімімен бірге барып, ескерткішпен көрші орналасқан үй иелеріне жолығып ескерткен болатынбыз. Өткен жылы жол түсіп тағы бардым. Енді сол қалашықтың орны жеке кәсіпкерлерге жер үлесі ретінде беріліпті. Ол ескерткіштің бетін тегістеп, ноқат егіп тастаған. Бұған не айтарсың. Аудандық мәдениет бөлімінің мамандары осындай құнды ескерткіштердің бар екендігінен бейхабар. Төрт бұрышты төбе түрінде сақталған қалашық астында үңгір болып қалған үй орындары бар екендігін Тұрбат мектебінің бұл күнде өмірден өтіп кеткен, тарих пәнінің мұғалімі тағы бірқатар қарттар білетін. Көздерінің тірісінде солар қызғыштай қорғап жүрді. Бұл күнде сол қала жұрты талқандалып жатыр. Басына тақташа қойып, ескерткіш мемлекет қорғауында деп жазып қоятын маман қайда.
Шарбұлақтағы Жуантөбе қала жұрты­ның тағдыры да дәл осындай (суретті қараңыз). Тұрбатқа баратын жолдың жағасында орналасқан Жуантөбенің бір шетін өзен суы жуып (шайып) кетсе, қалғанын жергілікті тұрғындар бұзып, қыш құйып, сатуда. Ауыл азаматы Кәрім Аппазов ақсақалға осы ескерткіш жайлы мәлімет жіберген болатынмын. Ол кісі мен берген мәлімет жайлы жергілікті мамандарға айтса, олар бұл жерде ондай ескерткіш жоқ деген жауап қайтарған.
Қазығұрт ауданында қайнаған тарихтың куәсі болатын қала, елдімекен орындары көп-ақ. Солардың көпшілігінің тағдыры осындай. Бұзылып жатқан, үстіне үй түсіп кеткен, бақшаға айналған, су шайған ескерткіштер жеткілікті. Осындай ескерткіштерді бұзылып кетуден қорғау, мүмкіндігі болса зерттеу жұмыстары аудан тарихын тереңдете, байыта түсетін тамаша нәтижелер берер еді.


Дөкей ТАЛЕЕВ,
археолог, тарих ғылымдарының кандидаты, Әлкей Марғұлан атындағы
археология институтының жетекші
ғылыми қызметкері.

Омархан Алтынбекұлы Даутов

Жұма, 12 Қараша 2021 00:00

207 Омархан

1962-жылы 24-сәуірде Қытай Халық Рес­публикасында дүниеге келген. 1962-жылы желтоқсан айында Қазақстан ­ Республика­сына өтіп, Оңтүстік Қазақстан ­облысы, Алтынтөбе елдімекенінде тұрған. 1969-жылы Алтынтөбе сегіз жылдық мектебінің табалдырығын аттап, 1979-жылы Чкалов атындағы орта мектепті тәмәмдаған. 1981-1983 жылдары әскери борышын өтеп келіп, Шымкент қорғасын зауытына жұмысшы болып орналасқан. Білімі аяқталмаған жоғары. Қазіргі таңда Шымкент қаласының тұрғыны. 2015-жылдан бастап «Өлең сөздің патшасы» ақындар шығармашылық бірлестігін басқарып келеді. 2015-жылы Халықаралық жазушылар Одағының мүшесі болып, 2020-жылы Әлем Халықтары жазушылар Одағының мүшесі болып қабылданған. 2019-жылы он томдық «Тұран дауысы» Орта Азия Халықтары ақын-жазушылар Одағының кітабына он өлеңі енген. 2019-жылы «Тұран бірлігі» медалімен марапатталған. 2020-жылы Абайдың 175 жылдығына орай Абай медалімен марапатталған.

Күзгі мұң

Кірбің түсті көңіліме бүгін де,
Дертін тапшы өміріме үңілде.
Күзгі нөсер жұбатқандай аймалап,
Дегендей-ақ, бұл әлемнен түңілме.

Байыбына бара алмадық біз ненің?
Сөгілгенін көргім келмей іргемнің.
Жапырақсыз қалған күзгі ағаштай,
Бұл күндері қалғандай құр сүлдерім.

Кінәм бар ма?

Қателестім қай жерден,
Сазгерлігім ақындықпен сай келген.
Бәлкім мені мойындауды жөн көрмес,
Өзгелерді аспандағы ай көрген.

Танысқан күз, шыға қоймас тіпті естен,
Сырласу мен іштегіні бүкпестен.
Қалай ғана кірбің түсті араға?
Біздер едік, қол алысып, серттескен.

Сол бір кездер өте шықты сағымдай,
Уақыт шіркін ештеңеге бағынбай.
Бұл күндері көңілімді мұң басты,
Жүрегімді емдейтін жан табылмай.

Сыртым күліп жүргеніммен ішім дерт,
Жан дүнием алай-дүлей жанған өрт.
Бәрі жалған болғаны ма? Сол күзгі,
Қайда кетті «Құран» ұстап берген серт.

Жеткізе алмай жүрмін мүмкін, сөзбенен,
Мақсатыңды түсінбедім көздеген.
Бәрінен де жанға қатты батқаны,
Мені төмен санағаның өзгеден.

Бәлкім олар биік шығар менен де,
Тағдырымның тартқан сыйын көрем де.
Қалай ғана өзгереді адамдар?!
Сенбеуші едім сезім соқыр дегенге.

Биік жандар бар шығар-ау серттен де,
Арамыздан күзгі ызғар өткен бе?
Сезімімді аяқ асты таптамай,
Көз жіберіп ойлан бір сәт өткенге.


Бақұл бол, досым
Арзайым!
"Өлді деуге бола ма? айтыңдаршы, өлмейтұғын артында із қалдырған".
Абай Құнанбаев.

Дос қазасы жаныма қатты батты,
Қайраңдады кемесі өмір атты.
Бірге оқыған жылдарым мектептегі,
Көз алдымнан кино боп өтіп жатты.

Адал еді-ау, ақ көңіл сенің жаның,
Досты ұмытып күйттедік тұрмыс қамын.
Кеткеннен соң іздейміз аһ ұрамыз,
Пенделікпен ұмытып өмір заңын.

Ауыр қаза төккендей күзге ызғарын,
Таусылыпты қайтеміз дәм-тұздарың.
Екеуіңе жұмақтан орын тисін,
Аман болсын арттағы ұл-қыздарың.

Көтерсек те сынақтың қандайын біз,
Тасқа қатты тигендей маңдайымыз.
Ауыр тиді қос қаза, достарыңа,
Сыныптасым, бақұл бол Арзайым қыз!

Ауыр болды тағдырдың көші бізге,
Жиналамыз деп едік осы күзде.
Амал нешік, сол күнге жете алмадық.
Жарқын бейнең сақталар есімізде.

Бұл сынаққа бекем бол Ғазиз балам,
Дарқан пейіл жан еді әзиз анаң.
Тіршілігін жасайды тірі адамдар,
Қайғы келсе, болмайды өмір тәмам.

Түскенменен бел буып, жарысқа мың,
Қарсы жүзер бұл күнде ағысқа кім?
Жатқан жерің пейіштің төрі болсын,
Құранымды сендерге бағыштадым.

1200px-A hoard of Iron Age coins from Beverly

Қазығұрт аудандық музейінде 15-қараша Қазақстан республикасының ұлттық ­валютасы күніне орай түрлі көрмелер, іс-шаралар ұйымдастырылып отырады және де экспозициялық бұрыш жасалған.
Экспозициялық бұрышта ХІ ғасырлардағы Саманидттер тиындарынан бастап, Әмір Темір мемлекетінің теңгелері, КСРО ақшалары, тәуелсіз Қазақстанның алғашқы қолданыстағы ақшалары, әр түрлі мемлекеттердің валюталары қойылған.
Әр уақыттарда және дүниенің түрлі бөліктерінде адамдар ақша ретінде әр түрлі ­тауарларды – астық, мал, қымбат тастар және металдарды пайдаланды. Ұзақ уақыттар бойы ақша есебінде алтын және күміс жүрді. Қымбат металдардың физикалық қасиеттері ақша атқаруға тиісті талаптарды толық ақтады. Сондай-ақ, металл ақшалардың маңызды қасиеттерінің бірі – оларды бөлуге болатын еді. Қымбат металдар, көлемі қандай болса да, өзінің пайдалы қасиеттері мен құндылығын жоғалтпайды.
Құнды металдың белгілі бір көлемінің сақталуына мемлекеттік кепілдік ететін алтын және күміс теңгелер пайда болды.
Соңғы ғасырларда алтын және күміс теңгелердің орнына қағаз ақшалар жүре бастады. Қағаз ақшаның құны алтын мен кепілденді және олар алтынға еркін айырбасталды.
Қазақстанның ұлттық валютасы 1993-жылы 15-қарашада пайдалануға енгізілді. Ақша белгілері – теңге мен тиынды Қазақстанның озық суретшілерінің қатысуымен Ұлттық банк әзірледі. Теңге – Қазақстанның алғашқы ақшасы емес. Ежелгі Қазақстан аумағында ақша бұдан көптеген ғасырлар бұрын пайдаланылған. Сырдария, Отырар алқабында түркі билеушілері, ал Жетісуда түргештер VII-VIII ғасырларда өз ақшаларын шығарған. ­Отырар мен Исфиджабта монет сарайлары жұмыс істеген. Оныншы ғасырлардың ортасы мен сегізінші ғасырларда қалалар тез өсіп, тауар өндірісі мен сауда көлемі ұлғая түсті. Ұсақ бөлшек саудада көбіне мыс фельстер қолданылды. Алтын монеталар да айналымға түсті, бірақ, ол саудада дара түрінде ғана емес салмағына қарай пайдаланылды: монетаны қажетіне қарай кесектеп сындыратын болған. Он төртінші ғасырдың соңынан ­бастап, Қазақстанда Әмір Темір монеталары айналымға енді. Бұлардан басқа Қазақстан қалаларында саудада Самарқанд, Бұхара, Ташкент монеталары, негізінен, мыс динарлар пайдаланылды. Қазақстан ақшасының бұрынғы тарихы міне, осындай. Күрделі жиырмасыншы ғасырда Қазақстан біртұтас рубль аймағына кірді. Бұл 1993-жылдың қараша айына дейін жалғасты. Кеңестік рубльдер 1993-жылғы 15-қарашада сағат таңертеңгі 8:00-де теңгемен ­ауыстырыла бастады.
Бұл күн ұлттық валютаның туған күні болып саналады.


Е.ДӘУЛЕТОВ,
музей әдіскері.

1515 f0d1f02f-3fcc-4c13-8b30-c76808bc80bc

"Сәлем саған Түркістан" өнер фестивалі аясында облыстық мәдениет басқармасы мен Қазығұрт ауданы әкімдігінің ұйымдастыруымен «Конгресс холл көп салалы кешені» концерт залында «Бұраң бел» облыстық би байқауы өтті.
Байқау шымылдығын облыстық мәдениет басқармасы басшысының орынбасары Темірхан Асылхан Темірханұлы, Түркістан облысы әкімінің орынбасары Қалқаманов Сәкен Амангелдіұлы ашып берді.
Байқаудың нәтижесі бойынша гран-при жүлдесін 17 би ұжымының арасында Қазығұрт ауданы “Таңшолпан” би ұжымы иеленді. Ал, 1-орынды Жетісай ауданының “Аяна”, 2-орынды Арыс қаласының “Алтынай”, 3-орынды Қазығұрт ауданының “Балауса” және Кентау қаласының “Рапсодия” би ұжымдары өз ара бөлісті.

Алпамыс Қалботаев

АУЫЛЫМЫЗДА КІТАПХАНА АШЫЛДЫ

Жұма, 05 Қараша 2021 00:00

1313 кітапхана

Кітап – жан азығы, кітап – өмір ұстазы. Сондықтан, жастар кітап оқуды күнделікті әдет қылуы тиіс. Кітап оқымай, өмірді білу, білім алу мүмкін емес. «Артық ғылым кітапта, ерінбей оқып көруге», – деп Абай Құнанбаев айтқандай кітаптың адамзат баласының өмірінде алатын орны үлкен.
ХХІ-ғасыр — руханият пен мәдениет, ақпарат ғасыры. Қай қоғамның да тұрақты дамуында мәдениеттің алар орны зор екенін алға тартсақ, біздің рухани-мәдени тынысымыздың өзекті мәселелерінің бірі – кітапхана. Оқырмандардың рухани қазынасы кітапқа деген талап-тілегі мен сұранысын қанағаттандыруды күннен-күнге жақсарта беру – уақыт талабы. Жас ұрпақты тәрбиелеуде кітапхананың орны ерекше. Ақпараттық білім беру орталығы саналатын ауыл кітапханасы заман талабына сай жаңаша жабдықталуы тиіс.
Жуырда Түркістан облыстық Фараб атындағы әмбебап ғылыми кітапханасының бастамасымен Қарабау ауыл округіне қарасты, Үшбұлақ ауылында Үшбұлақ ауылдық кітапханасы ашылды. Кітапхананың ашылу салтанатына Түркістан облыстық мәслихатының депутаты Гүлбахира Тәжібаева, Қарабау ауыл округінің әкімі Жорахан Әлімқұлов, аудандық мәдениет саласының майталманы Әбубәкір Жаншуақов, аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшысының міндетін уақытша атқарушы Бибігүл Кулимова, аудандық орталықтандырылған кітапханалар жүйесінің директоры Гүлсім Дәулетбаева, Қ.Өмірәлиев атындағы жалпы орта білім беретін мектептің директоры Оралбек ­Салыбеков, ауыл тұрғыны, дінтанушы Орын Ербосын және ауыл қариялары, ауыл халқы мен азаматтар қаттысты.
Салтанатты шарада сөз алған кеш қонақтары осынау игі іс-шараның басында жүрген елінің жанашыр азаматтарына, үшбұлақтықтарға деген алғысын білдірді. Замануи үлгіде ашылған кітапхананың лентасын халық қалаулысы Гүлбахира Тәжібаева, ауыл әкімі Әлімқұлов Жорахан, Қ.Өмірәлиев атындағы орталық­тандырылған кітапханалар жүйе­сінің директоры Гүлсім Дәулетбаева қиды.
Аталмыш шарада сөз алған мектеп директоры О.Салыбаев: «Ауылымыз үшін қуанышты жаңалық болып тұр. Кітапхана – білімнің қайнар көзі. Оқу-білімге ынтасы бар оқушыларымыз, ауыл халқы ауданға сабылмай-ақ, орталық кітапханаға бармай-ақ, іздеген кітабын осы жерден таба алады деген үміттемін. Ауыл округтарында кітапханалардың ашылуы – өскелең ұрпақтың болашағына, оның білім алып, сауат ашуына мүмкіндік береді»,– дейді.
Мұнда балалар әдебиетінен бастап, әлемге танымал классиктердің туындыларын табуға болады. Оқырмандардың барлық сұранысы қамтылған. Іздеген кітабыңызды сөреден таппасаңыз, «QR код» арқылы электронды нұсқасын жүктей аласыз. Электронды кітапханада жергілікті, отандық және шетелдік жазушылардың шығармалары қамтылған. Жарық әрі жайлы оқу залы кітапсүйер қауым үшін өте ыңғайлы, – дейді кітапхана директоры Г.Дәулетбаева.
Ашылу салтанатынан соң іс-шара концерттік бағдарламаға ұласты. Қонақтар кітапханадағы кітап қорымен танысты.

Мадина ТӘЖІБАЕВА,
Үшбұлақ ауылдық кітапханасының
кітапханашысы.

Қазақ халқының ұлт болып қалыптасуынан бұрынырақ сақ, үйсін, қаңлы тайпалары кезеңінде-ақ киіз басу, жүн иіру кеңінен қолданылған. Қолөнер шеберлері табиғат сұлулығын өнер туындыларына арқау ете білген. Қолөнер дүние жүзінің әр халқына тән, халық қазынасы, ғасырлар мұрасы. Әр халықтың тарихи дамуына, тұрмысына, табиғат ерекшелігі мен эстетикалық талғамына байланысты қолөнері де өзіндік ерекшелігімен халық өмірінде өшпес із қалдырып отырған. Осындай өзіндік ерекшелігімен орны бар бұйымның бірі – қоржын. Біздің мұражайда 1930-1950 жылдары қолданыста болған қоржынның түкті және түксіз түрлері сақталған.

IMG 2521
Қоржын – ол иірілген жүннен өрмек құрып тоқылған үй бұйымы. Қоржынның көптеген түрлері бар. Олар кілем түрінде түкті етіп тоқылған түрі, алаша түрінде тақыр етіп тоқылған түрі, мал баққанда жолға алып шығатын, жазда суды ысытпайтын, қыста тамақты суытпайтын қалың киізден тігілген түрі. Түйенің өркешіне, аттың екі қапталына асып алуға ыңғайлы болғандықтан қоржынды өз қажеттеріне қарай пайдаланған.
Ал, қазіргі кезде қоржынның матадан тігілген түрлері көп кездеседі. Аудан, ­облыстарына қарай түрлері де өзгереді. Олар: той қоржын, қыз қоржын, бесік қоржын, сүндет қоржын тағы басқа түрлері бар. Осы аталған қоржындардың барлығы да екі қалталы атқа түйе өркешіне асып алатын ортасы болады. Қоржынның екі қалтасы біріне бірі тең болу керек. Ұзындығы 120-130 см, ені 50-60 см болады. Ең әуелі қоржынның ұзындығына қарай астын тоқиды. сонан соң екі шетінің үстіне өрнектелген екі ою көлемі 50х50 см бөлек тоқылады. Сонда қоржынның екі шетінде қалталар пайда болады.
Той қоржын – аты айтып отырғандай тойға арналған қоржын, оны ұлдары үйленгенде бір қалтасына киітін, екінші қалтасына тәтілерін салып апарады.
Қыз қоржын – бұрынғы кезде атабабаларымыз қыздарының өзіне қажет әшекей бұйымдарын бір қапталына киімдерін салып қыздарына апарған.
Бесік қоржын – осы кезде де нағашылары жаңа туылған жиендеріне апаратын қоржын. Ол қоржынға балаға керек заттары салынатын болған.


А. СӘДУОВА,
Қазығұрт аудандық музейінің
экскурсоводы.